اينها در فصل هاى يازدهم و دوازدهم اين باب ، گزارش شده است ، با هشدارى نسبت به اين كه مبادا جامعه اسلامى به جاهليت باز گردد و ويژگى جاهلان ، دامنگير آنان شود ، با نگاهى به عوامل و زمينه هاى «رجعت جاهلى» .

باب دوم : علم ، حكمت و معرفت

در اين باب ، پيش از گزارش سخنانى از پيامبر خدا درباره «علم» ، «معرفت» و «حكمت» ، ابتدا مفهوم لغوى اين واژه ها و سپس معناى «علم» و «معرفت» از منظر قرآن و احاديث بيان مى گردد و توضيح داده مى شود كه در متون دينى (نصوص) اسلام ، علم و معرفت ، گاه در مفهوم حقيقىِ خود به كار رفته اند و گاه در مفهوم اصطلاحى و ظاهرى شان .
حقيقت علم و معرفت ، نورى است كه انواع علوم و معارف رسمى بشر را كه پوسته دانش محسوب مى شوند ، در جهت بهْ روزى و تكامل انسان قرار مى دهد . خطر بزرگى كه امروز جامعه بشر را تهديد مى كند ، اين است كه پوسته علم و معرفت رشد كرده ؛ امّا با جدا شدن از مغز و حقيقت آن ، جهت و فلسفه واقعى خود را از دست مى دهند و از اين رو ، در مسير انحطاط انسان به كار گرفته مى شوند .
در ادامه ، مفهوم «حكمت» از نگاه قرآن و حديث ، مورد بررسى قرار گرفته و ضمن تقسيم حكمت به علمى ، عملى و حقيقى ، تبيين گرديده كه هر يك از آنها به منزله پلّه هاى استوارى هستند كه انسان با بهره گيرى از آنها مى تواند به قلّه كمال انسانى صعود كند .
پس از ارائه اين پژوهش مقدّماتى كه براى فهم دقيق آيات و احاديث علم و معرفت و حكمت ، نياز است ، فصل نخست اين باب ، با سخنان حكيمانه پيامبر خدا درباره فضيلت فرا گرفتن علم و حكمت ، آغاز مى شود و با بيان اين كه :

فصل چهارم ، احاديثى گزارش مى شوند كه به عوامل تقويت عقل و گستردگى خردورزى مى پردازند و انسان با توجّه بدانها ـ كه برخى مادّى اند و برخى ديگر معنوى ـ ، حتّى به گستردگى «حفظ» نيز دست مى يازد .
فصل پنجم ، نشانه هاى خِرد و خردورزى را مى نماياند كه به واقع ، خردمند ، چه كسى است و از چه راهى مى توان فهميد كه : شعاع خِرد در انسانى پرتوافكن است؟ عقل ، چه سان كمال مى يابد؟ و چه نشانه هايى در كس ، نمايانگر كمال عقل اوست؟ اين همه را روايات فصل پنجم ، گزارش كرده است تا زمينه اى باشد براى آشنايى با آفت ها ، آسيب ها و ناهنجارى هاى خِرد كه در فصل ششم آمده است ، تا انسان با آن همه همبر شود و با اين همه بستيزد تا به خِرد ، خِردورزى و ارجمندى هاى خِرد ، دست يابد و از آفت و آسيب هاى خِرد ، آگاه گردد و مآلاً از نقش آفرينى عقل و راهنمايى و هدايت گسترى خِرد در صفحه ذهن و صحنه زندگى بهره مند گردد .
در فصل هفتم ، سخن از جهل و ابعاد آن است و هشدار نسبت به جهل مدارى و گرفتار آمدن در چنگ جهل مداران و ضرورت روى بر تافتن از آن گونه كسان و در نهايت ، نشانه هاى جهل و جهل مدارى و ... و شناسايى و شناساندن اين كه : جاهل كيست؟ و جهل مدار ، كدام است؟ ... و اين كه : اگر كسى در اين تور مرئى يا نامرئى گرفتار آمده بود ، چه كند و خود را چه سان از كمند جهل و فضاى جهل آلودِ جهل مداران ، رهايى بخشد ؟ اين همه در احاديث فصل هاى هشتم ، نهم و دهم آمده است .
در مفاهيم دينى و معارف قرآنى ، مكرّر از «جاهليت نخستين» سخن رفته است . جاهليت نخستين چيست و از چه ويژگى هايى برخوردار است و در سنجش با آن ، «جاهليت جديد» ، چه مفهومى خواهد داشت و بر چه پايه هايى استوار خواهد بود ؟