و اينك ، توضيح اين معانى :

۱ . همه گونه نادانى

هر چند در نگاه ابتدايى ، به نظر مى رسد كه هر نوع نادانى اى ، زيانبار و مذموم است ، ولى با تأمّل ، معلوم مى شود كه حقيقت ، اين است كه هر ندانستنى ، نكوهيده و هر دانستنى ، پسنديده نيست ؛ بلكه بر عكس ، برخى از دانستن ها زيانبار ، و برخى از ندانستن ها مفيد و سازنده اند و درست به همين دليل ، در اسلام ، تلاش و تحقيق براى كشف برخى از امور و اسرار ، ممنوع شده است .
توضيح بيشتر اين موضوع ، در متن احاديث باب «وظايف نادان» از اين بخش ، ^۱ نيز در بند «آنچه آموختنش حرام است» از احكام تعلّم ، ^۲ و همچنين در بند «پرسيدن از چيزهايى كه پاسخش زيانبار است» از آداب پرسش ، ^۳ آمده است .

۲ . نادانى نسبت به معارف مفيد

بى ترديد ، اسلام براى همه علوم و معارفى كه در خدمت انسان اند ، ارزش قائل است و تحصيل آنها را در صورتى كه جامعه نيازمند به آنها باشد و افرادِ آگاه به آنها به اندازه كافى وجود نداشته باشند ، واجب مى داند ؛ ^۴ ليكن اين ، بدان معنا نيست كه نادانى نسبت به همه اين علوم ، براى همه مردم ، مذموم يا خطرناك است .

بيمارى ^۱ و خطرناك ترين دشمن ^۲ است و شخص جاهل ، بدترينِ جنبنده ها ، بلكه مرده اى در ميان زندگان است . ^۳ براى فهم درست آيات و احاديثى كه درباره مذمّت جهل و جاهل و علائم و احكام آن ، و در يك كلمه ، ضرورتِ «جهل زدايى» وارد شده ، نخستين مسئله اين است كه : جهل چيست؟ و آيا از منظر اسلام ، مطلق جهل ، مذموم و خطرناك است ، يا معناى خاصّى از آن ؟ و در صورت دوم ، آن معناى خاص كدام است ؟
به عبارت ديگر ، بايد فهميد كه : كدام جهل ، ريشه همه شرور است ؟ كدام جهل ، بزرگ ترين مصيبت است ؟ كدام جهل ، بدترين و زيانبارترينِ دردها است ؟ كدام جهل ، شديدترين فقر است ؟ كدام جهل ، خطرناك ترين دشمن است ؟ و كدام جاهل به فرموده قرآن كريم ، «شرّ الدّواب (بدترين جنبنده)» است و به گفته امام على عليه السلام ، مرده اى در ميان زندگان است .

معانى واژه «جهل»

به طور كلّى ، براى جهلِ مذموم ، چهار معنا متصوّر است :
اوّل . همه گونه نادانى ،
دوم . نادانى نسبت به علوم و معارف مفيد و سازنده ،
سوم . نادانى نسبت به ضرورى ترين معارف مورد نياز انسان ،
چهارم . نيرويى در مقابل خِرد .