مى فرمايد :
قَد أَحيا عَقلَهُ، و أَماتَ نَفسَهُ، حَتّى دَقَّ جَليلُهُ ، و لَطُفَ غَليظُهُ، و بَرَقَ لَهُ لامِعٌ كَثيرُ البَرقِ؛ فَأَبانَ لَهُ الطَّريقَ، و سَلَكَ بِهِ السَّبيلَ، و تَدافَعَتهُ الأَبوابُ إِلى بابِ السَّلامَةِ و مَنزِلِ الإِقامَةِ، و ثَبَتَت رِجلاهُ بِطُمَأنينَةِ بَدَنِهِ فى قَرارِ الأَمنِ و الرّاحَةِ بِمَا استَعمَلَ قَلبَهُ و أَرضى رَبَّهُ. ^۱ خِردش را زنده گردانيد و نفْسش را ميرانيد تا پيكر ستبر او لاغر شد و دل سختش به لطافت گراييد. فروغى سختْ روشن بر او تابيد و راهش را روشن ساخت و به راه راستش روان داشت. درها او را به آستان سلامت و سراى اقامت راندند و به آرامشى كه در بدنش پديد آمده بود، پاهايش در قرارگاه ايمنى و آسايش استوار بمانْد؛ زيرا دل خود را به كار وا داشت و پروردگارش را خشنود ساخت .
بر اين اساس و بر مبناى آنچه در تعريف علم و حكمت حقيقى خواهد آمد ، علم و حكمت و عقل ، در متون اسلامى ، سه تعبير مختلف از يك نيروى نورانىِ باطنى و سازنده در وجود انسان اند . اين نيرو ، از آن جهت كه انسان را به تكامل مادّى و معنوى هدايت مى كند ، نورِ علم ، و به دليل آن كه از استحكامى برخوردار است كه خطاناپذير است ، حكمت حقيقى ، و به لحاظ آن كه انسان را به انتخاب كردار نيك ، وادار مى سازد و از لغزش هاى فكرى و عملى باز مى دارد ، عقل ناميده مى شود .
بررسى زمينه ها ، عوامل ، آثار ، آفات و موانع علم ، حكمت ^۲ و عقل ، ^۳ به روشنى ،

أسأَلُكَ ... أن تَهَبَ لى كُلَّ جُرمٍ أجرَمتُهُ ... وكُلَّ جَهلٍ عَمِلتُهُ . ^۱ از تو مى خواهم ... كه بر من ببخشى ، هر جُرمى را كه مرتكب شده ام و هر [ كار ]جاهلانه اى را كه انجام داده ام .

زندگى عقل

هر چند عقل ، حيات روح است ، ^۲ ليكن از نظر متون اسلامى ، خودش نيز حيات و مرگ دارد و تكامل مادّى و معنوى انسان ، در گرو حيات آن است . ميزان حيات عقلى بشر ، به اندازه فعاليت قوّه عاقله به عنوان محرّك اخلاقى است و اين ، يكى از رازهاى اصلى بعثت انبياى الهى است .
امام على عليه السلام در بيان فلسفه بعثت پيامبران مى فرمايد :
و يُثيروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ . ^۳ و [اين كه] گنجينه هاى خرد را در آنان، آشكار كنند.
فعّال كردن انديشه در جهت كشف اسرار طبيعت ، از انسان ، ساخته است ؛ ولى زنده كردن عقل در زمينه شناخت كمال مطلق و برنامه ريزى براى حركت در مسير مقصد اعلاى انسانيت ، جز از انبياى الهى ساخته نيست .
آنچه در كتاب و سنّت درباره عقل (اسباب ، موانع ، آثار ، علائم و احكام) و جهل آمده است ، همگى مربوط به اين معنا از معانى عقل و انديشه اند .
هنگامى كه انسان در پرتو تعاليم پيامبران الهى به بالاترين مراتب حيات عقلى رسيد ، به نورانيت و معرفتى دست مى يابد كه نه تنها خطاپذير نيست ، بلكه او را تا رسيدن به مقصد اعلاى انسانيت همراهى مى كند . امام على عليه السلام در اين باره