اين آيه شريف ، به روشنى نشان مى دهد كه حقيقت دعا ، از نگاه قرآن ، احساس عبوديت انسان در برابر آفريدگار خود و طلب قرب و رحمت آفريدگار از طريق پرستش اوست و لذا از اين حقيقت ، ابتدا با واژه «دعا» و سپس با واژه «عبادت» ، تعبير مى نمايد .
همچنين همه احاديثى كه دعا را مغز عبادتْ توصيف مى كنند يا عين عبادت مى دانند ، اشاره به حقيقت مفهوم دعا دارند .
همچنين احاديثى كه دلالت مى كنند بر اين كه فضيلت دعا ، بيشتر از قرائت قرآن است ، اشاره به اين معنا دارند كه حال عبوديتى كه به نيايشگر حقيقى دست مى دهد ، در قارى قرآن پديد نمى آيد .
با تأمل در آنچه ذكر شد ، معلوم مى شود كه مقصود از حقيقت دعا ـ كه در همه عبادات وجود دارد ـ ، همان احساس عبوديت و نياز مطلق و طلب قرب و رحمت حق به وسيله پرستش اوست ، نه اين كه كلمه «دعا» مُرادف با همه عبادات (مثل نماز و روزه و امثال آن) باشد تا اين سؤال پيش آيد كه : اگر «دعا» به معناى «عبادت» است ، پس معناى حديث «الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَة ؛ ^۱ دعا ، مغز عبادت است» چه مى شود ؟

ب ـ اهميت دعا و نقش آن در زندگى

در اهميت دعا همين بس كه روح و مغز عبادت است و به همين دليل ، سودمندتر از قرائت قرآن و بلكه با فضيلت تر از همه عبادات ، شمرده شده است .
دعا ، كليد رحمت الهى ، مايه تقرّب به خدا و موجب تأمين خواسته ها ، دور ماندن از شيطان و حيات جان است . ^۲
دعا ، نه تنها در رهايى از گرفتارى ها و دردها و رنج هاى زندگى به انسان كمك

... وَ الدُّعاءُ و ضِدُّهُ الاِستِنكافُ . ^۱ ... و دعا كه ضدّ آن ، خوددارى است .
اين سخن ، بدان معناست كه دعا از سپاهيان عقل است . عقل ، انسان را نيازمند مطلق مى بيند و لذا او را به بندگى كردن در برابر آن كمال مطلق ، دعوت مى نمايد تا با عبادت و پرستش او ، به عنايت و رحمتش دست يابد . از اين رو ، هر چه انسان از معرفت و شناخت بيشترى برخوردار باشد ، دعاى او افزون تر مى گردد ، چنان كه از امام على عليه السلام روايت شده :
أعلَمُ النّاسِ بِاللّهِ أكثَرُهُم لَهُ مَسأَ لَةً . ^۲ داناترينِ مردم به خداوند، پر درخواست ترين آنان از خداست .
و پيشوايان دين به دليل آن كه در بالاترين مراتب عقل و معرفت بودند ، بيش از ديگران ، خود را نيازمند به خدا مى دانستند و لذا فوق العاده به دعا اهتمام داشتند . ^۳
در نقطه مقابل ، جهل ، سبب مى شود كه انسان ، خود را مستقل و بى نياز بپندارد و از عبوديّت خدا و طلب رحمت از او ، روى برتابد و استنكاف ورزد .
اين حديث شريف ، در واقع ، ريشه در اين آيه شريف دارد كه مى فرمايد :
«وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِى أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِى سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ . ^۴ و پروردگارتان فرمود : مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم . در حقيقت، كسانى كه از پرستش من كبر مى ورزند، به زودى خوار در دوزخ در مى آيند» .