خواندن مكلّف به اطاعت اوامر و ترك نواهى الهى است ، مانند اين سخن خداوند عز و جل :
«أَفِى اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَـوَ تِ وَ الْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُم مِّن ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى . ^۱ مگر درباره خدا ـ پديدآورنده آسمان ها و زمين ـ ترديدى هست؟ او شما را دعوت مى كند تا پاره اى از گناهانتان را بر شما ببخشايد و تا زمان معيّنى ، شما را مهلت دهد» .
به سخن ديگر ، دين ، پيام تكامل انسان است كه خداوند متعال ، انسان را بِدان دعوت مى كند تا از طريق اجراى آن در زندگى ، هدف از آفرينش خود را دريابد .

مفهوم دعا در مورد انسان

دعاى انسان ، چه در تعبير حقيقى و چه مجازى اش ، كاربردهاى مختلفى در قرآن و حديث دارد ^۲ كه طرح آنها در اين جا ضرورى نيست . آنچه در اين جا مهم و لازم است ، تبيين مفهوم حقيقى «دعاى انسان در برابر آفريدگار» و جمع بندى اجمالى آيات و احاديثى است كه درباره آن وارد شده است :

الف ـ حقيقتِ دعا

با تأمل در كاربرد كلمه «دعا» در قرآن و حديث ، معلوم مى گردد كه دعاى انسان در برابر خداوند متعال ، در حقيقت به معناىِ خود را بنده و نيازمند مطلق به خدا ديدن و با پرستش او درصدد جلب عنايت و رحمت او برآمدن است و از اين رو ، امام صادق عليه السلام در تبيين جنود عقل و جهل مى فرمايد :

دعاست ، نه خود آن . ^۱

دعا در قرآن و حديث

كلمه «دعا» ، در قرآن و احاديث اسلامى ، با عنايت به مفهوم لغوى آن ، در معانى مختلفى استعمال شده است .

مفهوم دعاى خداوند

به طور كلى ، واژه «دعا» ، گاه در مورد خداوند متعال به كار مى رود و گاه در مورد انسان . دعاى خداوند متعال ، دو گونه است :

الف ـ دعاى تكوينى

دعاى تكوينىِ خداوند متعال ، به معناى ايجاد چيزى است براى هدفى خاص ، چنان كه گويا آنچه ايجاد مى شود ، به آنچه خداوند مى خواهد ، دعوت مى گردد ، مانند اين سخن خداوند متعال :
«يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ . ^۲ روزى كه شما را فرا مى خوانَد و شما با حمد او، اجابت مى كنيد» .
بدين معنا كه خداوند ، در قيامت ، انسان ها را تكوينا به زندگى اخروى دعوت مى كند و آنان با زنده شدن پس از مرگ ، دعوت او را اجابت مى نمايند .

ب ـ دعاى تشريعى

دعاى تشريعى خداوند ، عبارت است از مكلّف كردن مردم به انجام دادن آنچه خداوند ، واجب كرده و ترك آنچه تحريم نموده است . در حقيقت ، تكليف ، فرا