دیگران مدارا کند، و برای تربیت او همین بس که آنچه را چاره‏ای جز آموختنش نیست، بداند، و برای معرفت او همین بس كه نسبت به زمانه‏اش شناخت داشته باشد، و برای پرهیزگاری او همین بس که چشم خود را بر حرام ببندد و شکم خود را از حرامْ نگاه دارد، و برای نیکویی اخلاقِ او همین بس که آزارش به دیگران نرسد، و برای بخشندگی او همین بس که نسبت به کسی که حقّی بر گردنش دارد، نیکوکاری کند و حقّ خدا را از اموالش ادا کند، و برای مسلمانی او همین بس که در آنچه به او مربوط نیست، دخالت نکند و از جدال و بگومگو در دین خود بپرهیزد، و برای بزرگواری او همین بس که دیگران را بر خود ترجیح دهد، و برای شکیبایی او همین بس که کم شِکوه کند، و برای عدالتش همین بس که انصاف داشته باشد، و برای بردباری او همین بس که هنگامی که با او مخالفت می‌‌شود، خشمگین نشود، و برای انصاف او همین بس که هنگامی که حق برای او آشکار شد، آن را بپذیرد، و برای دلسوزی او همین بس که دیگران را از آنچه برای خود نمی‏پسندد، باز دارد، و برای پایبندی‌اش به حقوق همجواریِ با تو همین بس که هنگامی که بدی کردی، تو را توبیخ نکند، با این که به عیب‌های تو آگاه است، و برای همراهی او همین بس که تو را هنگامی که عصبانی هستی و نزد کسی که دوست نداری، سرزنش نکند، و برای نیکویی معاشرتِ او همین بس که بار جبران آزُردن خویش را از دوش تو بردارد (یعنی از تو گذشت کند)، و برای دوستی او همین بس که همراهی‌اش فراوان و ناسازگاری‌اش اندک باشد، و برای خوبیِ او همین بس که از گناهانش بسیار بترسد، و برای

۰.و به حسن علیه السّلام فرمود: از آرزو‌پردازی‌ها دوری کن؛ چرا که سرمایه بی‏خردانِ ناتوان‌ اند.

۰.[۲۸] وَقَالَ علیه السّلام: حَسْبُ المَرِءِ مِنْ كَمالِ المُرُوَّةِ تَرْكُهُ مَا لَا يُجْمَلُ بِه، وَمِن حَيَائِهِ أَنْ لَا يَلْقَى أَحَداً بِمَا يَكْرَهُ، وَمِنْ عَقْلِهِ حُسْنُ رِفْقِهِ، وَمِنْ أَدِبِهِ أَنْ يَعْلَمَ مَا لَابُدَّ لَهُ مِنْهُ، وَمِنْ عِرْفَانِهِ عِلْمُهُ بِزَمَانِهِ، وَمِنْ وَرَعِهِ غَضُّ بَصَرِهِ وَعِفَّةُ بَطْنِهِ، وَمِنْ حُسْنِ خُلُقِهِ كَفُّهُ أَذَاهُ، وَمِنْ سَخَائِهِ بِرُّهُ لِمَنْ يَجِبُ حَقُّهُ عَلَيْهِ وَإخْرَاجُهُ حَقَّ اللّهِ مِنْ مَالِهِ، وَمِنْ إسْلَامِهِ تَرْكُهُ مَا لَا يَعْنِيهِ وَتَجَنُّبُهُ الجِدَالَ وَالمِرَاءَ فِي دِينِهِ، وَمِنْ كَرَمِهِ إِيثَارُهُ عَلَى نَفْسِهِ، وَمِنْ صَبْرِهِ قِلَّةُ شَكْواهُ، وَمِنْ عَدْلِهِ إِنْصَافُهُ مِنْ نَفْسِهِ، وَمِنْ حِلْمِهِ تَرْكُهُ الغَضَبَ عِندَ مُخالَفَتِهِ، وَمِنْ إنْصَافِهِ قَبُولُهُ الحَقَّ إذْ بَانَ لَهُ، وَمِنْ نُصْحِهِ نَهْيُهُ عَمَّا لَا يَرْضَاهُ لِنَفْسِهِ، وَمِنْ حِفْظِهِ جِوارَكَ تَرْكُهُ تَوْبِيخَكَ عِندَ إِساءَتِكَ مَعَ عِلْمِهِ بِعُيُوبِكَ، وَمِنْ رِفْقِهِ تَرْكُ عَذْلِكَ عِنْدَ غَضَبِكَ وَ بِحَضْرَةِ مَنْ تَكْرَهُ، وَمِنْ حُسْنِ صُحْبَتِهِ لَكَ إسْقَاطُهُ عَنْكَ مَؤُونَةَ أَذَاهُ، وَمِنْ صِدَاقَتِهِ كَثْرَةُ مُوافَقَتِهِ وَقِلَّةُ مُخَالَفَتِهِ، وَمِنْ صَلَاحِهِ شِدَّةُ خَوْفِهِ مِنْ ذُنُوبِهِ، وَمِنْ شُكْرِهِ مَعْرِفَتُهُ بِإحْسَانِ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيهِ، وَمِنْ تَوَاضُعِهِ مَعْرِفَتُهُ بِقَدْرِهِ، وَمِنْ حِكْمَتِهِ عِلْمُهُ بِنَفْسِهِ، وَمِنْ سَلَامَتِهِ قِلَّةُ حِفْظِهِ لِعُيُوبِ غَيْرِهِ وَعِنَايَتُهُ بِإِصْلَاحِ عُيُوبِهِ.^۱

۰.و فرمود: برای کمال جوان‌مردی انسان، همین بس که از آنچه زیبنده او نیست، پرهیز کند، و برای حیای او همین بس که با هیچ کس آن گونه که خود نمی‏پسندد، برخورد نکند، و برای عقل او همین بس که به خوبی با