(تهذيب، ويرايش) بوده و به دست عالماني وابسته به مدارسِ در حال ظهور فراهم آمده است. وقتي کتابي به درجهاي از کمال و استواري ميرسيد، آن را به مراجع قديميتري نسبت ميدادند که آموزههايشان اساسِ نظريات و مضامين اين کتاب را شکل داده بود. بنابراين، تاريخ پيدايش روايات موجود در اين کتابها را نميتوان مساوي با زمان حيات نويسندگانِ ادعايي آنها دانست، و هم از اين رو، دورة زندگي اين افراد را نبايد ابتدا يا انتهاي حدّ زماني (terminusante or post quem) روايات کُتبشان انگاشت.۱ براي اين مدعيات سه دليل زير را ارائه کردهاند:
۱) رسم اين است که هر کتاب را بنابر سند يا روايتِ آن کتاب به مؤلّفي نسبت ميدهند. يعني با توجه به نام سلسله روات ابتداي کتاب، يا ابتداي فصلي از کتاب يا حتي ابتداي دستة خاصي از روايات کتاب، مؤلّف آن را تعيين ميکنند. امّا سندها عموماً قابل اعتماد نيستند و لذا در تعيين تاريخ روايت و کتاب به کار نميآيند.
۲) مدوّنات اوّليّه و روايات موجود در آنها خود نشانههايي آشکار از نقل، اقتباس و تغيير دارند.
۳) پارهاي فرضيّات درباب تاريخ تطوّر علوم اسلامي در قرون دوم و سوم هجري نيز اين استنتاج را تأييد ميکنند.۲
1.. اين نظرِ جان وَنزبرو (John Wansbrough) در باب قديميترين کتب تفسير قرآن است که در کتاب مطالعات قرآني (Quranic Studies)، ص ۱۲۲-۱۴۸ ارائه کرده است. نورمَن کالدِر هم در شش فصل نخست کتابش با عنوان مطالعاتي درباب فقه اسلامي در دورة نخست، همين ديدگاه را نسبت به متون فقهي مطرح کرده است. نگاه کنيد به:
Norman Calder, Studies in Early Muslim Jurisprudence, Oxford, ۱۹۹۳.
2.. براي انتقاداتي بر اين پندارها نگاه کنيد به کتابها و مقالاتي از ميکلوش موراني، ياسين داتُن، هارالد موتسکي، کريستوفر مِلچِرت، و آندرياس گُرکِه در زير:
Miklos Muranyi, "Die frUhe Rechtsliteratur zwischen Quellenanalysie und Fiktion", Islamic Law and Society ۴ (۱۹۹۷), ۲۲۴-۴۱; Yasin Dutton, The Origins of Islamic Law: the Quran, the Muwaooa’ and Madinan ‘Amal (Richmond, ۱۹۹۹), ۲۶-۲۷; Motzki, "The Prophet and the Cat”, passim; idem, "The Author and his Work in the Islamic Literature of the First Centuries: the Case of Abd al-RazzAq's Muoannaf", Jerusalem Studies in Arabic and Islam ۲۸ (۲۰۰۳), ۱۶۶-۹۷; Christopher Melchert, "BukhAri and Early Hadith Criticism," Journal of the American Oriental Society ۱۲۱ (۲۰۰۱), ۷-۱۹; Andreas G½rke, Das KitAb al-AmwAl des Abu Ubaid al-QAsim b. SallAm. Entstehung und Uberlieferung eines frUhislamischen Rechtswerkes (Princeton, ۲۰۰۳).
