53
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

حلقه‏هاي مشترک اصيل را از حلقه‏هاي مشترک ظاهري تشخيص دهد.۱ حتي وي پيشنهاد مي‏کند که بايد امکان وجود حلقه‏هاي مشترک در ميان افراد قرن نخست هجري را جدي بگيريم، همچنان ‌که اين امر را لورنس کنراد قاطعانه در طبقة صحابه اثبات کرده است،۲ و گِرِگور شوئِلِر و آندرياس گُرگِه نيز آن را نسبت به عروة بن زبير از طبقة تابعين اوّليّه نشان داده‏اند.۳
موتسکي همچنين در برابر انتقادات مايکل کوک از تاريخ‏گذاري روايات بر پاية سند سه دليل به قرار زير آورده است:
۱. اين ادعا که ابداع و جعل سند سنّت رايج و عمومي بوده، حدسي بيش نيست.۴ مي‏توان پذيرفت که تمام يا بخشي از سند ابداع يا جعل مي‏شده است؛ امّا اين مدعاي کوک را تأييد نمي‏کند که چنين مسئله‏اي واقعاً در «سطحي گسترده» (significant scale) صورت مي‏پذيرفته است.
۲. معقوليت جعل در «فرهنگي سنّت‏زده» (traditionist culture) که مورد ادعاي مايکل کوک است۵ و نتيجة حاصل از آن، يعني رواجِ تکثير اسانيد در سطحي گسترده، غرض اصلي و کارکرد نظام اِسناد را نقض مي‏کند و آن را به امري بي‏خاصيت تبديل مي‏کند.۶

1.. Harald Motzki, "Quo vadis Hadit-Forschung? Eine Kritische Untersuchung von G.H.A. Juynboll: "NAfi‘ the mawlA of Ibn ‘Umar, and his Position in Muslim Hadith Literature", Der Islam ۷۳ (۱۹۹۶), ۴۰-۸۰, ۱۹۳-۲۳۱; idem, "The Prophet and the Cat"; idem, "Der Prophet und die Schuldner"; idem, "Al-radd alA r-radd-Zur Methodik der Hadit-Analyse", Der Islam ۷۸ (۲۰۰۱), ۱۴۷-۶۳; idem, "The Murder of Ibn Abi Huqayq”.

2.. Conrad, “Portents of the Hour”.

3.. Schoeler, Charakter und Authentie, Chapters ۲ and ۳; Andreas Gorke, "The Historical Tradition about al-Hudaybiya: a Study of ‘Urwa b. Zubayr’s Account", in Motzki, ed., Biography, ۲۴۰-۷۵.

4.. کوک در کتابِ Early Muslim Dogma، تنها دو حکايت از متون سيره و تراجم را «شاهد» خود مي‏آورد. صد البته مي‏توانست نمونه‏هاي بيشتري هم ارائه دهد، امّا از اين مثال‏هاي جزيي، آن حکم کلي درنمي‏آيد.

5.. به گفته‌ي کوک در کتابِ Early Muslim Dogma، ص ۱۰۷ـ۱۰۸، (در فرهنگ سنت‌زده ... ارزش و اعتبار به اصالت و بداعت سخن نيست بلکه در مرجعيت و استناد آن است(، و (چنين نظامي در ارزش گذاري)، ضرورتاً بدان مي‌انجامد که (ديدگاه‌هاي کسي را اشتباهاً « با به دروغ» به فرد معتبرتري نسبت دهند.)

6.. Motzki, "The Prophet and the Cat".۳۲.

حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
52

شاخت و يُنبُل در فرضياتشان راجع به رشد وارونة اسانيد، تکثير اسانيد و حلقة مشترک را مورد ترديد قرار داد.۱ بنا به استدلال وي، علل مختلفي ممکن است سبب پيدايش حلقة مشترک در سندها شده باشند. کلّيت اين استنتاج نادرست است که بگوييم پايين‏ترين حلقة مشترک در نسل تابعين يا پس از آن، پديدآورنده يا جاعل آن حديث است. در بسياري موارد، بهتر است اين راوي [= حلقة مشترک] را يکي از اولين مدوّنان روشمند حديث بدانيم که مطالب را به طور حرفه‏اي در حلقه‏اي علمي به شاگردانش القا مي‏کرده است. با اين فرض، مي‏توان پذيرفت که منشأ روايت قديمي‏تر از زمان حلقة مشترک باشد. درست است که نمي‏توان انکار کرد برخي حلقه‏هاي مشترک را با جعل يا دستکاري در سند روايت به‌وجود آورده‏اند، امّا مدارک و شواهد کافي براي تعميم اين حکم جزيي در دست نداريم.۲ در روش تاريخ‏گذاري حديث بر پاية تحليل سند، اموري چون پايين‏ترين حلقة مشترک را مي‏توان به مانعِ مسابقات دو يا نوار مرزي تشبيه کرد [که گذر از آنها دشوار، امّا ممکن است]، امّا نمي‏توان آن را خط فاصل و قاطع ميان نقل جعلي و اصيل دانست. ديگر احتجاج موتسکي اين است که مي‏توان در سودمنديِ فرضيات و روش‏هاي يُنبُل ترديد افکند که وي مدعي است با اين روش‏ها، قادر است

1.. Motzki, Origins, ۲۴-۲۵; idem, "The Prophet and the Cat", ۵۳-۶۴. نظرية رشد وارونة اسانيد را اُري رُبين هم در اين کتاب خود نقد کرده است: Uri Rubin, The Eye of the Beholder (Princeton, ۱۹۹۵), ۲۳۴-۳۸. وقتي مي‏گويم شاخت و يُنبُل فرضية رشد وارونه و تکثير اسانيد را تعميم داده و آنها را کلي ساخته‏اند، مرادم اين است که آنان خواسته‏اند با اين پديده‏ها ـ که در پاره‏اي موارد خاص حقيقتاً درست از آب در مي‏آيند ـ سير تطور و تکاملِ کل تاريخ حديث را تبيين کنند.

2.. اين حقيقت که راوي حلقة مشترک، يا اموري ديگر از قبيل «شيرجه» و «شبکة عنکبوتي» ـ که هنگام بررسي سند با آنها روبرو مي‏شويم ـ مکرّر و پردامنه‏اند، لزوماً نمي‏تواند تبيين کلي ما از اين پديده‏ها را اعتبار ببخشد، زيرا آسان مي‏توان معيارِ تکرار فراوان را براي تأييد و اثبات برخي تبيين‏هاي ديگر نيز به کار برد. موتسکي درصدد نقد اين مدعا‌ [ي شاخت و يُنبُل] است که در بررسي حديث به مثابة منبعي تاريخي، يک تفسير يا يک روش خاص مي‏تواند تمام پرسش‏هاي مطرح در آن حوزه را تبيين و حل کند.

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 6162
صفحه از 534
پرینت  ارسال به