51
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

انتقادهاي مايکل کوک از تاريخ‏گذاري احاديث بر اساس سندشان نتيجه‏بخش بود. يُنبُل اين معيار را به «پايين‏ترين حلقة مشترک اصيل» گره زد که داراي مقبوليت تاريخي است. وي احتجاج مي‏کند که چنين حلقة مشترکي به تعداد زيادي (معقولش سه تا يا بيشتر) حلقة مشترک فرعي (partial common link) نياز دارد. مراد وي از حلقة مشترک فرعي، راوي‏اي است که خود شاگرداني داشته و آنها روايت را از او نقل مي‏کنند.۱
حال اگر پايين‏ترين حلقة مشترک تنها داراي يک حلقة مشترک فرعي باشد که روايت را از وي نقل مي‏کند، و در کنار آن، ناقلان منفردي تنها با يکي دو شاگرد وجود داشته باشند، در آن صورت، پايين‏ترين حلقة مشترک را بايد «حلقة مشترک ظاهري» (seeming common link) دانست که مي‏توان او را در تاريخ‏گذاري روايت ناديده گرفت. در چنين موردي پيدايشِ حديث را بايد به حلقة مشترک فرعي از طبقات بعدي نسبت داد.۲
فرضيات شاخت و يُنبُل در باب سند و روش‏هاي آنان در تاريخ‏گذاري احاديث بر پاية سلسلة روات، تنها با شکاکاني تندرو مانند مايکل کوک مواجه نبود. محقّقان مسلمان و برخي شکاکان معتدل نيز به اين روش اعتراض داشتند. محمّد (مصطفي) اعظمي از منظر محقّقان و حديث‏پژوهان اسلامي، ردّيّة مفصلي عليه ديدگاه‏هاي شاخت در باب اِسناد به رشتة تحرير درآورد.۳ هارالد موتسکي هم تعميم‏هاي

1.. E.g. Juynboll, "Some IsnAd-Analytical Methods", ۳۵۴-۵۶. وقتي حلقة مشترک از تعداد بسيار کمي «حلقة مشترک فرعي» يا تنها از يک طريق منفرد تشکيل يافته باشد، يُنبُل نام آن را «عنکبوت» مي‌نامد. نگاه کنيد به همان مأخذ، ص ۳۸۰.

2.. يُنبُل اين رهيافت را به خوبي در مقالة خود راجع به «نافع، مولي ابن‌عمر» (نگاه کنيد به: "NAfi the mawlA of Ibn ‘Umar") تصوير کرده است. برخي ديگر از محقّقان غربي از جمله مارکو شُلِر و خانمِ ايرِنه شِنايدِر در آثار خود، از همين روش يُنبُل پيروي کرده‏اند. Marco Scholler, "Palmen (lina) der Banu n-Nadir und die Interpretation von Koran ۵۹:۵. Eine Untersuchung zur Bedeutung des koranischen Wortlauts in den ersten Jahrhunderten islamischer Gelehrsamkeit", Zeitschrift der Deutschen MorgenlAndischen Gesellschaft ۱۴۶ (۱۹۹۶), ۳۳۷-۴,; Irene Schneider, Kinderverkauf und Schuldknechechtschaft. Untersuchungen zur frUhen Phase des islamischen Rechts (Stuttgart, ۱۹۹۹), ۷۴-۱۲۱.

3.. Al-Azami, Schachts Origin’s, Chapter ۸.


حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
50

ترقي دهند. مثلاً نام پيامبر صلي الله عليه و آله را به سند روايتي اضافه کنند که در اصل به يکي از صحابه مي‏رسيده است. شاخت اين کار را «رشد وارونه اَسانيد» (backward growth of isnAds) ناميد.۱ از سوي ديگر، جعل شاخ و برگ‏هاي اضافي براي سند روايت، به اين منظور صورت مي‏پذيرفت که نام حلقة مشترک را پنهان کنند يا بر اين حقيقت سرپوش نهند که نقل آن روايت تنها يکي دو سند با طريق منفرد (single strand) داشته است.۲ شاخت اين احتمال را مطرح مي‏کرد که فردي روايتي را با استفاده از نام کسي ديگر رواج داده باشد،۳ و يُنبُل حتي مدعي بود که رُوات حديث در همة دوره‏ها، از جمله مؤلّفان جوامع بزرگ حديثي، خود در ايجاد رشته‏هاي جعلي سند دست داشته‏اند.۴ شاخت اين گونه اعمال مورد ادعا را «تکثير اسانيد و طرق» (spread of isnAds) ناميد.۵
شيوه مفروض جعل يا دستکاري سند سبب شد اعتبار روش تحليل سند در تاريخ‏گذاري احاديث به مخاطرة جدي افتد. مايکل کوک با پي بردن به اين معضِل، نتيجه‏بخش بودنِ روش تحليل سند را زير سؤال برد. احتجاج وي چنين است که اگر تکثير اسانيد اساساً بر بخشي از سند احاديث تأثير گذاشته باشد، و چنان چه تکثير اسانيد از نظر تاريخي در سطحي گسترده (significant scale) روي داده باشد، در آن صورت ديگر نمي‏توان روايات را از روي سندشان تاريخ‏گذاري کرد.۶ کوک با نگارش مقاله‏اي راجع به روايات آخر الزمان ـ که تاريخ‏گذاري آنها بر اساس شواهد خارجي ممکن است ـ روش شاخت در تاريخ‏گذاري احاديث بر اساس حلقة مشترک را به محک آزمون گذاشته و نشان داده است که اين روش مي‏تواند به سادگي به استنتاج‏هاي نادرستي بيانجامد.۷ اين مقالة بسيار مهم در فصل ۱۱ کتاب حاضر آمده است.

1.. Schacht, Origins, ۱۶۵-۶۶.

2.. Ibid, ۱۷۱.

3.. Ibid, ۱۷۳.

4.. E.g. Juynboll, "Some IsnAd-Analytical Methods", ۳۶۶, ۳۷۴, and passim.

5.. Schacht, Origins, ۱۶۶-۶۹, ۱۷۱. يُنبُل جعل عناصر سند براي پنهان کردن نام حلقة مشترک را «شيرجه» (diving) مي‌نامد. في‌المثل نگاه کنيد به: Juynboll, "Some IsnAd-Analytical Methods", ۳۶۶-۷۰.

6.. Michdl Cook, Early Muslim Dogma: a Source-Critical Study (Cambridge, ۱۹۸۱), ۱۰۷-۱۶.

7.. Michdl Cook, "Eschatology and the Dating of Traditions", Princeton Papers in Near Eastern Studies ۱ (۱۹۹۲), ۲۳-۴۷.

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 6173
صفحه از 534
پرینت  ارسال به