که در نسخه‏هاي ۲ و ۳ به چشم نمي‏خورد، نشانگر حد معيني از تحوّل ابداعي است.
پنج نسخة آتي، همگي بر خاطرة عيادت پيامبر صلي الله عليه و آله از سعد به هنگام بيماري او استوار شده‏اند. امّا ارتباط اين نسخه‏ها با نسخة ۱ مبهم است. هيچ پيوند آشکاري در اين مورد وجود ندارد، و عنصر کاملاً جديدي نيز [به متن] اضافه شده است. اين تطوّر عرضي در روايت را مي‏توان در دو جهت طولي مشاهده کرد.

جهت اول

۵. عبداللّه‏، ابن‌حنبل، محمّد بن جعفر، شُعبة، سِماک، مُصعب بن سعد، سعد.
رسول خدا صلي الله عليه و آله به عيادت سعد رفت، هنگامي که او بيمار بود. سعد عرض کرد: «اي رسول خدا، آيا مي‏توانم همه دارايي‏ام را وصيّت کنم؟»
پيامبر: «نه.»
سعد: «دو سوم را چطور؟»
پيامبر: «نه.»
سعد: «يک سوم را چطور؟»
و او سکوت کرد.^۱
۶. زهير بن حرب، الحسن بن موسي، زهير، سِماک بن حرب، مُصعب بن سعد، سعد.
سعد: «من بيمار شدم و به دنبال پيامبر صلي الله عليه و آله فرستادم. سپس به وي عرض کردم: «اجازه مي‏دهيد که دارايي‏ام را آن‏طور که مي‏خواهم تقسيم کنم؟» او نپذيرفت. پس گفتم: «نيمي از آن را چطور؟» نپذيرفت. عرض کردم: «يک سوم چطور؟» در اين هنگام او سکوت کرد.»^۲
عنصر تازه‏اي در قالب کليشه‏اي پرسش و پاسخ ارائه شده است. نسخة ۵ در ساختاري طولاني‏تر، يعني مجموعه‏اي از حکايات مربوط به سعد، ديده مي‏شود که

در اين‏جا ماجراي عيادت پيامبر از سعد، بي‏ربط و حتي بدون اسناد، در پيوند با جزئيّات شرح حال سعد بن خولة طرح شده است. سياق روايت، يعني تأکيد بر حفظ انسجام مهاجرين در مدينه، همچنان با نسخه‏هاي ۲ و ۳ يکسان است. به منظور تأکيد بر اهمّيّت کامل شده هجرت، سعد بن خولة براي بهتر جلوه کردن سعد بن أبي‌وقّاص وارد متن شده است.
سياقي که در آن توضيح مربوط به سعد بن خولة به روايت عيادت بيمار افزوده شده، نشان مي‏دهد که اين عبارت قطعه‏اي متأخّر است. معلوم نيست که آيا پيامبر صلي الله عليه و آله گفته است سعد [بن خولة] بداقبال بود يا اين سخن اظهارنظر راوي است.^۱ به هر حال، اين تعليقه علي‏رغم ناچسب بودنش، [بعدها] به فقره‏اي لازم و مکمل در اين روايت تبديل شده است، چنان‏که در نسخه‏هاي بعدي خواهيم ديد.
در نقل‏ها آمده که سُبَيعة، همسر سعد [بن خولة] بر اهمّيّت مسئلة هجرت بيش از پيش تأکيد کرده است، وقتي از پيامبر صلي الله عليه و آله اين روايت را نقل کرده که فرمود: «هرکه برايش مقدور باشد که در مدينه بميرد (يعني در زمره مهاجرين شمرده شود) بهتر است همان‏جا بميرد. هر که آن‏جا وفات کند، شفاعت و شهادت من در روز قيامت شامل حال او خواهد شد.»^۲
اين‏که سعد [بن أبي‌وقّاص] به هنگام فتح مکّه بيمار بود، چه بسا براي نشان دادن همزماني اين تاريخ با زمان درگذشت سعد بن خولة افزوده شده باشد که در برخي منابع^۳ دربار? وي آمده است. قول قوي‏تر آن است که او بعدها، در ايام حجة‏الوداع محمّد صلي الله عليه و آله درگذشته است و بعداً خواهيم ديد که چگونه اين نکته بر تطوّر روايت مورد بررسيمان تأثير گذاشته است.
نسخه ۴ «با توجه به هم‏نشيني نامتناسبِ عناصر دو شرح حال، و کاربرد قالب سوم شخص در روايت» احتمالاً نسخة پرکاربردي نبوده است. از سوي ديگر، نقل‏هاي مستقيم از پيامبر صلي الله عليه و آله و عبارت «آنان را به جايي که از آن آمده‏اند، بازمگردان»