41
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

اماميّه تا چه اندازه اندک است.۱ امّا اوضاع و احوال از دهة ۱۹۷۰ به اين سو تغيير کرد. در اين زمان اِتان کُلبِرگ کوشيد به ايضاح بيشتر اين موضوع کمک کند. مهم‏ترين مقالة وي در باب منابع حديث شيعة اماميّه در اين کتاب (فصل ۶) مجدداً چاپ شده است.۲
ديگر محقّقان همه دنباله‏روي وي‏اند.۳ حديث خوارج نيز در سال‏هاي اخير مورد توجه قرار گرفته است.۴ نتيجه‏اي که از بررسي اين نوشته‏ها دستگير مي‏شود اين است که آغاز تدوين احاديث غير سنّي را نيز مي‏توان به قرن دوم هجري بازگرداند، گواينکه فرايند يکسان‏سازي (Standardization) آن، طولاني‏تر از روايات اهل سنّت بوده است. بديهي است محقّقان حوزة حديث غير سنّي، عيناً با همان پرسش‏هايي مواجه‏اند که در احاديث اهل سنّت مطرح است؛ از قبيل اينکه: خاستگاه مجموعه‏هاي خاص روايات چه بوده است؟ آيا شناسايي يا بازسازي منابعي که قديمي‏ترين مجموعه‏هاي حديثي بر اساس آنها تدوين شده‏اند ممکن است؟ از چه روش‏هايي در نقل حديث استفاده مي‏شد؟ جايگاه و کارکرد اِسناد چه بوده است؟

1.. GGrad Lecomte, "Aspects de la littGrature du Hadit chez les Imamites", in Le shi‘isme imâmate. Colloque de Strasbourg (۶-۹ mai ۱۹۶۸) ( Paris, ۱۹۷۰), ۹۱-۱۰۳.

2.. Etan Kohlberg, "Al-uoul al-arba‘umi’a", Jerusalem Studies in Arabic and Islam ۱۰ (۱۹۸۷), ۱۲۸-۶۶. See also idem, "An Unusual Shi‘i isnad", Isrdl Oriental Studies ۵ (۱۹۷۵), ۱۴۲-۴۹; idem, "Shi‘i Hadith", in Alfred F.L. Beeston et al., eds., The Cambridge History of Arabic Literature, I: Arabic Literature to the End of the Umayyad Period (Cambridge, ۱۹۸۳), ۲۹۸-۳۰۷.

3.. E.g. Asma Afsaruddin, "An Insight into the Hadith Methodology of JamAl al-Din b. TAwus", Der Islam ۷۲ (۱۹۹۵), ۲۵-۴۶; Mohammed Ali Amir-Moezzi, "Remarques sur les critères d’authenticitè du hadith et l’autoritG du juriste dans le shiisme imâmate", Studia Islamica ۸۵ (۱۹۹۷), ۵-۳۹; Ron P. Buckley, "On the Origins of Shi‘i Hadith", The Muslim World ۸۸ (۱۹۹۸), ۱۶۵-۸۴.

4.. ‘Amr K. EnnAmi, Studies in IbAdim (al-IbAdiya) (Beirut, ۱۹۷۲), ۸۱-۱۰۲; J.C Wikinson, "IbAdi Hadith: an Essay on Normalization", Der Islam ۶۲ (۱۹۸۵), ۲۳۱-۵۹. براي بحث راجع قضاوت‏هاي مختلف غربيان در باب منابع حديث اِباضيه نگاه کنيد به: Ersilia Francesca, Teoria e pratica del commercio nell’IslAm medievale. I contratti di vendita e di commenda nel diritto ibAdita (Rome ۲۰۰۲) ;۳۲ – ۳۹ idem, "La fabbricazione degli isnAd nella scuola ibAdita: il Musnad ar-Rabi‘ b. Habib", in U. Vermeulen and J.M.F. van Reeth, eds., Law, Christianity and Modernism in Islamic Society: Proceedings of the Eighteenth Congress of the Union Europèene des Arabistants et Islamistants (Leuven, ۱۹۹۸), ۳۹-۵۹.


حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
40

اين امر اولاً بايد شيوه‏اي مرکب از نقل مکتوب و نقل شفاهي/سماعي را فرض کنيم و ثانياً به آزادي عمل شاگردان در تلخيص، ترکيب و حتي تغيير متون در هنگام نقل مطالب استادانشان توجه کنيم.۱ بحث و مشاجره‏اي که در دو قرن نخست بر سر جواز يا ممنوعيت کتابت حديث در گرفته بود، احتمالاً در اصل عمل نقل حديث اهمّيّت و تأثير چنداني نداشته است.۲ مهم‏ترين مقالة شوئِلِر در بحث از اين موضوع، در همين کتاب (فصل ۵) ترجمه شده است.

۱ ـ ۴ ـ احاديث غير سنّي

حديث‏پژوهي غربيان عمدتاً بر احاديث سنّي متمرکز بوده است. صرف‏نظر از مباحثي که با انتشار کتاب مجموع الفقه منسوب به زيد بن علي ـ از نوادگان حضرت علي عليه السلام که قيام وي سرآغاز شکل‏گيري شاخة زيديه به‌شمار مي‏آيد ـ در سال ۱۹۱۹ ميلادي مطرح شد،۳ توجه به حديث شيعي بسيار اندک بوده است. ژِرار لوکُنت در مقاله‏اي در سال ۱۹۷۰، نشان مي‏دهد که آگاهي غربيان از حديث شيعه

1.. Gregor Schoeler, “Die Frage der schriftlichen oder mUndlichen Uberlieferung der Wissenschaften im frUhen Islam”, Der Islam ۶۲ (۱۹۸۵), ۲۰۱-۳۰; idem, “Weiteres zur Frage der schriftlichen oder mUndlichen Uberlieferung der Wissenschaften im frUhen Islam”, Der Islam ۶۶ (۱۹۸۹), ۳۸-۶۷; idem, “MUndlische Thora und Hadit. Uberlieferung, Schreibverbot, Redaktion”, Der Islam ۶۶ (۱۹۸۹), ۲۱۳-۵۱ (the translation is Chapter ۵ in this volume); idem, "Schreiben und Veroffentlichen. Zur Verwendung und Funktion der Schrift in den earsten islamischen Jahrhunderten”, Der Islam ۶۹ (۱۹۹۲), ۱-۴۳, English translation of an earlier shorter version by Claude Gilliot as "Writing and Publishing: on the Use and Function of Writing in the First Centuries of Islam", Arabica ۴۴ (۱۹۷۷), ۴۲۳-۸۵ idem, ?crire et transmettre dans les dGbuts de l’islam (Paris, ۲۰۰۲). Cf. also Stefan Leder, Der Korpus al-Haitam ibn ‘Adi (st. ۲۰۷/۸۲۲). Herkunft, Uberlieferung, Gestalt frUher Texte der abbAr Literatur (Frankfurt, ۱۹۹۱), ۳-۱۴; Motzki, Origins, ۹۵-۱۰۴.

2.. For that discussion see Goldziher, Muhammedanische Studien, II, ۱۹۴-۲۰۲ (=Muslim Studies, II, ۱۸۱-۸۸); Schoeler, “MUndliche Thora und Hadit”, passim; Michdl Cook, “The Opponents of the Writing of Tradition in Early Islam”, Arabica ۴۴ (۱۹۹۷), ۴۳۷-۵۳۰. M.J. Kister,...LA taqra’una alA I-muohafiyyin wa-lA tahmiluna l-‘ilma ‘ani l-oahafiyyin...: Some notes on the Transmission of Hadith," Jerusalem Studies in Arabic and Islam ۲۲ (۱۹۹۸), ۱۲۷-۶۲.

3.. Eugenio Griffini, ed., Corpus Juris di Zaid b. ‘Ali (Milan, ۱۹۱۹), with a review by Gotthelf Bergsrasser in Orientalistische Literaturzeitung ۲۵ (۱۹۲۲), ۱۱۴-۲۳; Rudolf Strothmann, "Das Problem der literarischen Personlichkeit Zaid b. ‘Ali", Der Islam ۱۳ (۱۹۲۳), ۱-۵۲; Wilferd Madelung, Der ImAm al-QAsim ibn IbrAhim und die Glaubenslehre der Zaiditen (Berlin, ۱۹۶۵), ۵۳-۶۱; Sezgin, Geschichte, I, ۵۵۲-۶۰.

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 6208
صفحه از 534
پرینت  ارسال به