امري محترم بود که دهه‌ها بدان پاي‏بند بود؛ يعني اجماع قديمي بر اين که تنها «کتاب» يعني قرآن را مي‏توان رسماً به نگارش درآورد، امّا «تعاليم شفاهي» يعني حديث ممنوع الکتابة است. آيا ممکن است او خود روايت فوق را منتشر کرده باشد که مطابق آن، عُمَر بن عبد‌العزيز نهايتاً از طرح اصلي خود براي تدوين حديث صرف‏نظر کرده بوده، به اين اميد که [زُهري] مشوقش [عُمَر بن عبد‌العزيز] را از اين طرح منصرف کند؟
نقل است که پس از تکميل مجموعه، عُمَر بن عبد‌العزيز دستور داد مجدداً زُهري نسخه‏هايي از آن در دفترهاي ديگر تهيه کند. سپس مي‏خوانيم که او به هر يک از نواحي امپراطوري‏اش نسخه‏اي مي‏فرستاد.^۱ صحت تاريخي اين گزارش سخت محل ترديد است، چه دقيقاً مطابق همان روايتي است که از عملکرد عثمان در تکميل تدوين قرآن نقل مي‏کنند. به هر حال، اين بيشتر محتمل است که مجموعة زُهري فقط گردآوري شده، امّا مطمئنّاً تکميل و تدوين نهايي آن پس از فوت عُمَر بن عبدالعزيز صورت پذيرفته باشد (نک. ادامة مقاله).
وقتي زُهري در مقام معلّمِ فرزندان خليفه هشام (حک. حدود ۱۰۶ ـ ۱۲۶ ق) مشغول به کار بود، خود به «انتشار» رواياتي مي‌پرداخت که گردآوري کرده بود. اين امر بعدها براي او منشأ نگراني شده بود، زيرا از او نقل است که:
«حاکمان مرا به نوشتن [روايات] واداشتند (اِستَکتَبَني). سپس من آن‏ها (يعني فرزندان خليفه) را به نوشتن آن واداشتم (فَأکتبتُهُم). اکنون که حاکمان آن‏ها (يعني روايات) را مي‌نويسند، من شرمگينم که اين مطالب را براي هيچ کسي جز آن‏ها ننوشتم».^۲
از اين پس، نگارش احاديث حتي براي کاربرد عمومي نمي‏توانست در محفل درسي زُهري ممنوع باشد، و حتي احتمالاً در شامات نيز عموماً چنين بوده است. شاگردي گزارش مي‏کند. «ما قصد نداشتيم از زُهري چيزي بنويسيم، تا اين که هشام

شايستة [اموي] قصد داشته‏اند اين خليفة پرهيزگار را هر چه بيشتر به مجموعة سنّت اسلامي پيوند زنند».^۱ امّا احتجاجي عليه اين ديدگاه مطرح است. هستة روايت منقول در بالا [از زُهري] احتمالاً اصيل، و قطعاً متقدم و کهن است، هر چند نمي‏توان به قطع گفت که عبارت «هؤلاء الأمراء» در آن حتما به عُمَر بن عبدالعزيز اشاره دارد. اين نکته را از آن جا مي‏توان اثبات کرد که عين همين تعبير را شاگردِ زُهري، مَعمَر بن راشد (م ۱۵۴ ق) در کتاب الجامع^۲ خود نقل کرده است. بي‏ترديد محال است که مَعمَر خود اين روايت را ابداع کرده باشد تا در مقامِ مصنِّف، مؤيدي براي اثرش باشد. او در «باب کتاب العلم» نه تنها احاديثي در پذيرش روايت مکتوب (سه حديث) نقل کرده، بل چهار حديث (!) هم در ردّ اين روايات آورده است.^۳ امّا نمي‏توان اين احتمال را منتفي دانست که اشارة ضد اموي در عبارتِ «اين حاکمان ما را به اين کار واداشتند»، از ايجاد انحرافي مغرضانه در [عملکرد يا احاديث[ مَعمَر يا در واقع در زُهري نشئت گرفته است.^۴ با اين همه، اين که با دستور امويان، زُهري نخستين کسي بوده که حديث را در مقياسي وسيع تدوين کرده است، ثابت مي‌ماند. مرادم به وضوح اين است که اين حقيقت را همگان امري تاريخي دانسته‏اند و لذا قابل ترديد نيست.

[۲۳۰] زُهري براي استفادة شخصي‏اش عادت داشت هر تعداد حديثي را بدون وسواس بنويسد.^۵ امّا تبعيت از حکم خلفا از نظر او، همچون شکستن حرمت