يادداشت برداري يا خلاصه‏نويسي انجام مي‏گرفت. اين نکته گاه از تعابير برخي احاديث به روشني برمي‏آيد. مثلاً أبو‌هريرة در روايتي ديگر از پيامبر صلي الله عليه و آله نقل کرده که ايشان به فردي گله‏مند از حافظة ضعيفش فرموده است. «حافظه‏ات را با دست راستت ياري ده».^۱ همچنين از نوة پيامبر، حسن بن علي عليه السلام ، نقل شده که به فرزندان و برادرزادگانش توصيه کرده است. «علم را فرا گيريد، امّا اگر از ميان شما کسي قادر به روايت [از حفظ] نيست، بايد مطالب را بنويسد و در منزلش حفظ کند».^۲
با تمام اين احوال، احاديث گروه دوم نبايد ما را از اين واقعيت غافل کند که نفي کتابت احاديث در ميان محدّثان گروه نخست صراحتاً بر ممنوعيت يادداشت‏هاي شخصي (هيپومنِماتا) نيز دلالت دارد. همچنان که پيشتر آورديم، چنين يادداشت‏هايي اگر هم تهيه مي‏شد، بايست محو يا نابود مي‏شد.^۳
چرا بنابراين ديدگاه، فقط قرآن بايد به نگارش درمي‏آمد، امّا مي‏پنداشتند که حديث را تنها مي‏توان در حافظه نگه داشت و شفاهاً نقل کرد؟ چرا آموزة مکتوب ثانوي در کنار قرآن نبايد وجود مي‏داشت؟ تلاش‏هاي پيشين در تبيين اين نکته وابستگي بسيار به متن احاديث داشته است. تفسير مطرح شده از محتواي اين احاديث بر اساس همان فهمي است که عالمان مسلمان در قديم داشته‏اند. متداول‏ترين دلايلي که براي مخالفت با نگارش حديث گفته‏اند به قرار زير است:
۱) بيم آن بود که کتابي ثانوي و مشابه قرآن ساخته شود يا احاديث با متن قرآن آميخته شود (اين امر به ويژه در زماني که وحي همچنان استمرار داشت، در برابر احاديث نبوي صادق بود).^۴ اين روايت سه تن از گردآورندگان و کاتبان قرآن را ياد مي‏کند که با کتابت احاديث و اقوال سخت مخالفت

احاديث نبوي و چه روايات صحابه و تابعين ـ ديدگاهي مشابه با اين مطرح شده که مي‏گويد «تقييد العلم»، يا ثبت و نگارش احاديث ممنوع است.
جا دارد به طرح چند نمونه از اين احاديث بپردازيم. بنا بر گواهي ابوسعيد خدري، در حديث بسيار مشهوري در اين باره، پيامبر صلي الله عليه و آله فرموده است. «هيچ چيزي از جانب من ننويسيد، مگر قرآن را؛ پس اگر کسي چيزي علاوه بر قرآن نوشته است بايد آن را از ميان ببرد».^۱ ديگر حديث نبوي که نقل آن به أبو‌هريرة مي‏رسد و به همين اندازه مشهور است مي‏گويد: «آيا مي‏خواهيد کتابي در کنار کتاب خدا باشد؟ کتاب‏هايي که امّت‏هاي پيش از شما را گمراه ساخت، همان کتاب‏هايي بودند که در کنار کتاب خدا نوشته بودند».^۲ در اين حديث، اشارة ضمني به آموزه‏هاي شفاهي يهود ـ که در آن زمان صورت مکتوب يافته بود ـ بسيار قابل توجه است!
مي‏گويند هنگامي که از خود ابوسعيد خُدري، صحابي معروف درخواست کتابت کردند، وي پاسخ داد:
آيا مي‏خواهيد از اين [نوشته] نسخه‏هايي از قرآن را بسازيد؟ پيامبرتان عادت داشت چيزها را براي ما نقل کند (کان يُحَدّثنا)؛ پس شما [نيز] بايد آنچه از ما مي‏شنويد به حافظه بسپريد، درست همان‏گونه که ما آنچه از پيامبرتان شنيده‏ايم در حافظه خود نگه داشته‏ايم».^۳
[۲۲۲] عبيدة بن عمرو السلماني و ابراهيم بن يزيد النخعي، هر دو از تابعين، به شاگرداني که سخنان آنان را مي‌نوشتند، توصيه مي‏کردند. «لا تُخَلِدنّ عنّي کتاباً؛ هيچ يک از سخناني که از من نگاشته‏ايد تا آخر نگه نداريد».^۴
اين گروه محدّثان در برابر ديگر محدّثاني قرار داشتند که آشکارا اجازة نگارش سخنانشان را مي‏دادند. در آغاز اين اجازه منحصر به مواردي بود که صرفاً به منظور