101
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

روايت ترديد کرده‏اند و معتقدند که اين ساخته معاصران مالک است که مي‏خواستند بدين وسيله رسمي را که در آن زمان در حجاز متداول شده بود، تأييد کنند.۱ از طرفي بايد به اين نکته توجه داشت که مالک و منبع مشهورش، ابوالنضرْ (متوفاي ۱۲۹ ق) را نمي‌توان از جاعلان اين خبر دانست، و بعيد است که هيچ يک از آنان چنين جعلي را در زمان خودشان پذيرفته باشند. اين موضوع و نيز اين که اين روايت از «طرق» مختلفي نقل شده است، نشان مي‌دهند که اين حديث به سدة اوّل بازمي‏گردد. افزون بر اين، برگزاري نماز ميّت در مسجد سنّتي ديني نبود که در سدة دوم در حجاز متداول شده باشد. برعکس اين سؤال براي مالک مطرح بوده است که آيا جايز است نماز ميّت در مسجد نيز برگزار شود. مالک خود صرفاً تحت فشار حديثي که از عائشة نقل شده بود، و با اکراه چنين اجازه‏اي داد. در حالي که رأي خودش آن بود که تابوت را جلوي مسجد بگذارند.۲ شافعي که بدون هيچ قيد و شرطي به اين سؤال پاسخ مثبت داد، از مالکيان به خاطر نقض حکم اين حديث به حق انتقاد کرد.۳ اختلافي که در مورد اين رسم پيشتر در زمان عايشه به وجود آمده بود، بعداً در سخني منسوب به پيامبر به نقل از ابوهريرة بيان شد، که شَيباني (مانند ديگر حنفيان، که مخالف برگزاري نماز ميّت در مسجدند) در شرحي بر مُؤطّأ به آن استناد کرده۴ و ابو‌داوود آن را در جامع خود آورده است: هرچند ناقدان مسلمان، اين حديث را که تنها راوي‌اش صالح بن نَبهان ناموثّق است، معتبر نمي‏دانستند.۵
۴. اين حديث مشهور نبوي در همة جوامع رسمي يافت مي‏شود که آدمي فقط در سفر حج به سه مسجد بايد شتر را جهاز کند: مسجد‌الحرام، مسجد‌النبي و مسجد‌الأقصي. بعضي معتقدند زُهري اين حديث را جعل کرده که حج بيت‌المقدس

1.. Goldziher, Muhammedanische Studien, I, p. ۲۵۹ [English trans. Muslim Studies, ۲ vols. (London, ۱۹۶۷), I, p. ۲۳۳-۳۴].

2.. مدوّنة (قاهره، ۱۳۲۴)، ج ۱، ص ۱۶۱.

3.. کتاب الأمّ (بولاق، ۱۳۲۵)، ج ۷، ص ۱۹۶.

4.. موطّأ محمّد (لکنهو، ۱۳۴۶)، ص ۱۳۱.

5.. ابن‌حِبّان در: ذهبي، ميزان الإعتدال، ج ۱، ص ۴۶۱.


حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
100

نقل کرده۱ از اين هم فراتر رفته است: براساس خبري علي الظاهر از شاهدي عيني چنين روايت کرده که حضرت محمّد صلي الله عليه و آله افزون بر آن فرمود: او (:پيامبر) در امور ديني اشتباه نمي‏کند. چنين نسخه‏هاي تلطيف شده‌اي فقط در جوامع رسمي ضبط شده‏اند.۲
۲. از مالک۳ نقل شده است که حضرت محمّد صلي الله عليه و آله برخلاف ابوبکر، خضاب نمي‏کرد. در [طبقات] ابن‌سعد۴ رواياتي از منابع عراقي ديده مي‏شود که در آنها از پيامبر نقل شده است که ظاهراً او در مخالفت با رفتار يهود و نصارا امت را به خضاب کردن توصيه مي‏کرده است. روايات ديگر نقل شده‏اند که آثار رنگ موي حضرت محمّد صلي الله عليه و آله در اموال بيوگانش بر جاي مانده بوده. بخاري اين روايات متعارض را چنين جمع مي‏کند۵ که حضرت محمّد صلي الله عليه و آله خضاب نمي‏کرد چون موهاي سفيدش بسيار اندک بود، امّا به کساني که موي سفيد داشتند آن را توصيه مي‏کرد. بخاري آثار موهاي رنگ شده را نتيجة استفاده از عطر بيان مي‌کند.
۳. در مُؤطّأ مالک بن أنس۶ (و همچنين در چند جامع حديث ديگر)۷ روايات زير را مي‌يابيم: چون سعد بن أبي‌وقّاص در سال ۵۰ (يا ۵۵) درگذشت، عائشة گفت جسدش را به مسجد آورند تا بتواند در مراسم دفن او شرکت کند. بسياري به اين کار اعتراض کردند؛ امّا عائشة با نقل اين که پيامبر نيز بر جنازة سهيل بن بيضاء در مسجد نماز گزارد، کار خود را توجيه کرد. برخي از خاورشناسان در اعتبار اين

1.. همانجا، ش ۳۶۱. اينکه سِماک احاديثش را به فنون بلاغي مي‏آراست، مورد تأييد ابن‌حنبل است (ذهبي، ميزان الإعتدال، ج ۱، ص ۴۲۷).

2.. مسلم، همانجا، باب ۱۳۹ و بعد؛ ابن‌ماجه، رُهون، باب ۱۵.

3.. زُرقاني (قاهره، ۱۲۸۰)، ج ۴، ص ۱۶۶.

4.. ابن‌سعد، ج ۲، ص ۱۳۹ و بعد.

5.. بخاري، أدب، باب ۶۶ و بعد.

6.. زُرقاني (قاهره، ۱۲۸۰)، ج ۲، ص ۱۴ و بعد.

7.. مسلم، جنائز، باب ۹۹ ـ ۱۰۱؛ ترمذي، جنائز، باب ۴۴؛ ابو‌داوود، جنائز، باب ۴۹؛ نسائي، جنائز، باب۷۰.

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 5892
صفحه از 534
پرینت  ارسال به