363
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

تفسیر الجامع متعلق به بروجردی) هیچ اشاره‌‌ای به زیادة مذکور ندارند و دو تفسیر (تفسیر اثنی عشری نوشته شاه عبدالعظیمی، و مِن وحی القرآن متعلق به شیخ فضل‌‌الله) نیز به این زیادة اشاره می‌‌کنند، اما تنها به اصحاب ارجاع می‌‌دهند.

تنها تفسیر امروزینی که زیادة مورد بحث، در آن با یکی از امامان ارتباط داده شده، تفسیر کنز الدقائق متعلق به میرزا محمد مشهدی (د. ۱۲۵۷/۱۸۵۱) است.۱ اما این ارتباط را خود نویسنده برقرار نکرده، بلکه آن را در ضمن دو نقل مهم از آثار پیشین (کافی و تفسیر عیاشی) آورده است؛ در اینجا هم امام باقر[[ع]] و امام صادق[[ع]] نیز همانند ابن عباس مدافع این زیادة ذکر می‌‌شوند. در نخستین اشاره به زیادة مزبور، مصحح کتاب، پاورقی جالبی دارد:

این مطلب با هدف تفسیر به متن اضافه شده است ( زیادة تفسیریّة). ابن مسعود نیز آیه را به همین نحو تلاوت کرده، هرچند منظور وی این نیست که این عبارت از کتاب [یعنی قرآن] افتاده است.۲

از نظر محقق، این زیاده آشکارا یک اظهار نظر تفسیری از جانب امام است که به هنگام تلاوت آیه، پس از مِنهُنَّ وقف کرده و الی اجلٍ مسمّیً را از باب توضیح افزوده است. در نسخه چاپی کنز الدقائق، این مطلب در بیش از یک مورد، با بستن گیومه پس از مِنهُنَّ و باز کردن مجدد آن پس از زیادة مذکور، مشخص شده؛ و در یکی از این موارد، زیادة حتی پس از فَریضةً درج گردیده، و تلقی مصحح به‌‌روشنی این است که به نظر مشهدی نیز این زیادة ‌‌تفسیری بوده است، نه وحیانی.

هدف [[مصحح]] در اینجا نه تثبیت این مطلب است که اِلی اجلٍ مُسمّیً، قرائتِ مقبول متن است (یعنی همان موضع ابن مسعود که به روشنی از موضع خود امام متمایز شده)؛ بلکه اطمینان یافتن از این است که خواننده متوجه شود که این عبارت، یک افزوده تفسیری ( زیادة تفسیریة) از جانب امام است تا مخاطبان وی (و در کل، شیعیان) بتوانند معانی ضمنی آیه را درک کنند. این عبارت بخشی از وحی قرآنی نیست، اما به خاطر طرح از جانب امام معتبر است.

1.. المیرزا محمد المشهدی، تفسیر کنز الدقائق، قم، ۱۴۱۰/۱۹۹۰، ج۲، ص۳۱۶-۳۱۷.

2.. همان، ص۳۱۶، پ. ۱.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
362

تفسیر عبد علی حُوَیزی (د. ۱۱۰۴ یا ۱۱۰۵/۱۶۹۳ یا ۱۶۹۴) بر این آیه در کتاب وی تحت عنوان نور الثقلین نیز شبیه تفسیر بَحرانی است. در اینجا هشت مورد از اَخبار در توضیح این آیه ذکر شده، که سه مورد از آنها زیادة‌‌ را (با انتساب به امام صادق[[ع]] و امام باقر[[ع]]) ذکر می‌‌کنند.۱ این سه مورد از اَخبار در البرهان بَحرانی ـ با نقلی به شیوه مشابه ــ دیده می‌‌شوند و همان اِسناد و متن‌‌ها را نیز دارند.

می‌‌توان مشاهده کرد که نویسندگان اَخباري، از حیث انتساب صریح زیادة‌‌ به ائمه، به رویّه قمی و عیاشی بازگشته‌‌اند. در آثار این نویسندگان، راجع به اعتبار این اخبار هیچ تردید صریحی ابراز نشده، و خواننده در همان وضعیت گیج‌‌کننده رها می‌‌شود که آیا این زیادة‌‌ قرآنی است یا تفسیری. در تمامی این موارد، فرآیند تفسیری تحت پوشش نقل از منبع مکتوب پیشین (کلینی، عیاشی) انجام می‌‌شود. گرچه نویسنده نیز همان نظر را دارد، اما نمی‌‌خواهد خود را ارائه‌‌دهنده تفسیری بدیع از آیه نشان دهد.۲ وانگهی این دگرخوانش از ابن عباس و « قُرّاء اهل سنت» نیز نقل شده، و ازاین‌‌رو با موضعِ پیشرفته‌ترِ طوسی و اخلافش نیز همسویی دارد. مفسران اَخباري، پیوندی میان دو جریان تفسیری شیعی پیش از خودشان درباره این آیه را به نمایش می‌‌گذارند.

اما تأکید (مجدد) اَخباریان بر قابلیت انتساب این زیادة به امامان، بعدها در زمانی که می‌‌توانیم آن را «دوران مدرن» تفسیر شیعی قلمداد کنیم، انکار (یا نادیده گرفته) شد. علامه سید عبدالله شبّر (د. ۱۲۴۲/۱۸۲۶) در کتاب خود موسوم به الجوهر الثمین، بدون هیچ اشاره‌‌ای به دگرخوانش مورد بحث، این آیه را ناظر به متعة می‌‌داند.۳ وی در تفسیر دیگر خود با این تعبیر به آن قرائت اشاره می‌‌کند: ”از قراءة ابن عباس، پدرش و ابن مسعود."۴ از میان تفاسیر شیعی قرن بیستم که مورد مراجعه قرار گرفتند، دو تفسیر (المیزان نوشته طباطبایی، و

1.. عبد علی الحُوَیزی، تفسیر نور الثقلین، قم، ۱۳۸۳-۱۳۸۵، ص۴۶۷.

2.. جالب آنکه خواهرزاده و شاگرد کاشانی، یعنی نور الدین محمد الکاشانی، در تفسیر خود موسوم به تفسیر المعین، قم، ۱۴۱۰/۱۹۹۰، ج۱، ص۲۱۷، صرفاً می‌گوید: "آیه به همراه زیادۀ اِلی اَجلٍ مُسَمَّیً تلاوت شده"، ولی آن را به کسی نسبت نمی‌دهد.

3.. عبدالله شبّر، الجوهر الثمین، ج۲، ص۳۱؛ ن.ک: بالا، پ. ۲۱.

4.. عبدالله شبّر، تفسیر القرآن الکریم، قاهره، ۱۳۸۵/۱۹۶۶، ج۱، ص۱۱۳.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18721
صفحه از 416
پرینت  ارسال به