اما جایگاه اولیۀ آن بلامنازع باقی - تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

>پژوهشگاه قرآن و حدیث>آثار پژوهشگاه>کتاب ها

353

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

متقن را به دست می‌‌دهد (معرفة صحّة التأویل)."^۱

در سنت شیعی، این دگرخوانش‌‌ها یا قرائات تفسیری (در صورت انتساب به یکی از امامان)، گاه با باوری شایع (اما نه همگانی) پیوند خورده‌‌اند مبنی بر اینکه مصحف عثمانی، روایتی نامعتبر از قرآن اصیل، و مشتمل بر تحریفِ احتمالاً عمدی، بوده است. این باورِ جزمی، در کنار مدعایی شیعی مبنی بر وجود قرآن حقیقی نزد امام، در جدل با اهل سنت به کار گرفته می‌‌شد. به رغم وجود مشاجرات فراوان در مورد اعتبار متن قرآن، ظاهراً در نهایت اذعان شده که این تنها متنی است که شیعیان می‌‌توانند از آن استفاده کنند؛^۲ به رغم ابراز تردید از جانب برخی، متن عثمانی مبنای تمامی آثار شیعی در باب تفسیر شد. تأکید مشترک شیعی مبنی بر ناهمسانی متن قرآن با نسخه تجدیدنظرشده عثمانی، به تدوین کتاب معتبر جداگانه‌‌ای برای مسلمانان شیعی منجر نشد. وانگهی، باور جزمی به نابسندگیِ قرآنِ اهل سنت برای انعکاس اراده الهی، مانع استفاده از این سند به منزله مبنایی برای ادله کلامی، یا به‌‌کارگیری آن در آثار شیعی در زمینه فقه (البته در مواقعی توأم با گنجاندن دگرخوانش‌‌ها) نشد.

این ملاحظات اعتقادی، به واسطه دگرخوانشِ ادعاییِ الی اجلِ مسمّیً، بر تفسیر شیعیان از بخش (ب) در آیه ۲۴ از سوره ۴ (نساء) تأثیر داشت. جایگاه این زیادة در آثار تفسیری شیعی و سنّی به بحث گذاشته شده است، هرچند که تنها در سنت شیعی بود که آن را معتبر می‌‌دانستند. منظور من از «معتبر»^۳ بیان تلویحی این نکته نیست که شیعیان فقره الی اجلِ مسمّیً را «قرآنی» تلقی کردند، یا اینکه این عبارت بخشی از متنِ مورد شرح را شکل می‌‌داد.

1.. جلال الدین السیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، قاهره، ۱۹۶۷، ج۱، صص ۲۲۷-۲۲۸؛ به نقل از:
Wansbrough, Quranic Studies, p. ۲۰۴.

2.. موضوع تحریف قرآن از جانب اهل سنت، در مجموعه‌ای از مقالات اخیر بیان شده است:
J. Eliash, "The Shi'ite Qur’an: A Reconsideration of Goldziher's Interpretation”, Arabica, ۱۶ (۱۹۶۹), pp. ۱۵-۲۴[[ب.ت: الیاش، قرآن شیعی]] ;
E. Kohlberg, "Some Notes on Imāmī Attitude Towards the Qurʾān” in Islamic Philosophy and the Classical Tradition: Essays Presented to R Walzer, S. M. Stern, A. Hourani and Y. Brown, Oxford, ۱۹۲۷, pp. ۲۰۹-۲۲۴ [[ب.ت: کلبرگ، نکاتی]];
B. Todd Lawson, "A Note for Study of a ‘Shīʿī Qurʿān’”, JSS, ۳۶ (۱۹۹۱), pp. ۲۷۹-۲۹۵
[[ب.ت: لاوسن، یادداشتی]].

3.authoritative

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

352

اما جایگاه اولیه آن بلامنازع باقی مانده است.^۱

برعکس، به نظر ونزبرو این دگرخوانش‌‌ها یا قرائت‌ها صرفاً پس از تهیه یک متن معتبر، یعنی تقریباً در حدود سال ۲۰۰ هجری، به این صورت رده‌‌بندی شده‌‌اند. پیش از این تاریخ، مرز بین متن و شرح (بر اساس شواهد موجود در تفسیر اولیه) نامشخص بوده؛ و دگرخوانش‌‌ها در تار کردن مرزهای بین متن و تفسیر، نقشی مبهم داشته‌‌اند؛ و دلیل عدم وضوح مضامین [[مندرج در]] متن قرآنی، فقدان یک نسخه رسمیِ بدون تغییر^۲، یا در واقع فقدان هرگونه نسخه رسمی [[از قرآن]]، از آن قبیل که بعدها در آموزه‌‌های اسلامی بیان شد، بود. عامل اکتشافی^۳ که موجب تثبیت نسخه رسمی در دوره‌های بعد شد، نیاز فقهی به یک ”متن وحیانیِ تثبیت‌‌شده و عاری از ابهام، یا دست‌‌کم متنی مشتمل بر ابهاماتِ محدود در حد معمول"^۴ بود.

هدف این مقاله اثبات یا نفی هیچ نظریه‌‌ای در رابطه با خاستگاه‌‌ها و دلالت‌‌های «قرائت‌‌های مختلف»^۵ نیست. من در اینجا آنها را صرفاً به منظور هشدار به خواننده در مورد امکان (و البته به نظر من، احتمالِ) این مطلب ذکر می‌‌کنم که زیادة مورد بحث یک دگرخوانش یا قرائت متفاوت نیست (هرچند اینچنین معرفی شده است)، بلکه توضیحی تفسیری، یعنی عبارتی افزوده شده به متن از جانب مفسران متقدم در تلاش برای پیوند دادن این آیه به نکاح المتعة است. اگر چنین باشد، فقره الی اجلِ مسمّیً از سطح تفسیرِ (جایز الخطا) به سطح متن وحیانیِ (بالقوه خطاناپذیر) ارتقاء یافته است. اعتبار این دگرخوانش‌‌ها، (از لحاظ نظری) در جایگاهی است که تنها در مقایسه با متن قرآن، ثانوی محسوب می‌‌شوند. تعبیر سیوطی در مورد دگرخوانش‌‌ها یا قرائت‌هایی از این دست چنین است: ”برتر و استوارتر از تفسیر؛ آنچه [این دگرخوانش‌‌ها] بر آن دلالت دارند، فهم لازم برای تفسیرگری

1.. جهت ملاحظۀ شرح کاملی در مورد نظریۀ برتن بنگرید به اثر وی تحت عنوان:
The Collection of the Qurʾān [[دربارۀ کتاب ن.ک: رضایی هفتادر، بررسی]].

2.a ne variatur canon

3.the heuristic factor

4.. Wansbrough, Quranic Studies, p. ۲۰۵.
بخشی که وی تحت عنوان «Masoretic Exegesis» دارد، احتمالاً بهترین تبیین در مورد خاستگاه‌ها و کاربردهای سنت‌های مختلف است (ibid., p. ۲۰۲-۲۷).

5.variae lectiones

نام منبع :

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

سایر پدیدآورندگان :

به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران

تعداد جلد :

1

ناشر :

انتشارات دارالحدیث

محل نشر :

قم

تاریخ انتشار :

1395

نوبت چاپ :

اول

در این کتابمقالاتی از شش نویسنده‌ منتشر شده است که همگی متعلق به دوره کنونی هستند. از این‌رو آگاهی و اشراف بر این مطالب، بر خلاف نگاشته‌های دوره‌های پیشین، بیش از آنکه ارزش تاریخی داشته باشد، ارزش و اهمیت علمی دارد.
شاخص‌ترین چهرۀ این دوره که تشیع را با تمرکز بر جنبه‌های تفسیری آن به عنوان تخصص خود برگزید، مئیر براشر است. رسالۀ دکترای وی متمرکز بر تفاسیر متقدم امامیه به طور مشخص: تفسیر فرات کوفی، تفسیر قمی، تفسیر عیاشی و تفسیر نعمانی که در سال ۱۹۹۱ با راهنمایی اتان کلبرگ و در دانشگاه عبری اورشلیم به زبان عبری نگاشته و دفاع کرد.
رابرت گلیو، تاد لاوسن، اندرو ریپین، گرهارد بوورینگ و بروس فاج از جمله محققانی هستند که مقالاتی از آنها در این کتاب منتشر شده است.
مجموعه مقالات این کتاب:
چهارده مقاله‌ای که در این کتاب ترجمه و ارائه شده‌اند منتخبی از بهترین نگاشته‌های غربیان در موضوع تفسیر امامیه در دو دهۀ گذشته است.
ترتیب چینش مقالات بر اساس ترتیبی موضوعی است. چرا که تقریبا هیچ یک از این مقالات ناظر به یکدیگر نیستند و ارجاعی به هم ندارند.
در بخش نخست کتاب، به مباحث کلی تفسیر امامیه اشاره شده است، بدین منظور مقالۀ درآمدی بر تفسیر شیعی، نوشتۀ براشر و مقاله دربارۀ چگونگی تعریف تفسیر شیعی، نوشتۀ ریپین به دنبال هم آورده شده است.
سایر مقالات این بخش اشاره به مدخل‌های کوتاه دائرةالمعارفی است که مروری سریع بر تفسیر شیعی از نگاه غربیان دارد و در پایان نیز مباحثی از براشر دربارۀ حق تفسیر قرآن در سنت تفسیری شیعه آورده شده است.
در بخش دوم که در برگیرنده ۹ مقاله است هر یک از مقالات بر یک اثر تفسیری خاص در یک دورۀ زمانی خاص یا تفسیر یک آیۀ خاص در آثار تفسیری شیعه اشاره دارد. مقالات این بخش بر اساس ترتیب تاریخی سوژه‌ها، از نخستین قرون هجری تا دوران معاصر، آورده شده‌اند.
بنابراین چینش مقالات بخش دوم به قرار ذیل است:
1. تاریخ‌گذاری یک حدیث هرمنوتیکی در کتاب سُلَیم بن قیس/ نوشته گلیو؛
2. تفسیر منسوب به امام جعفر صادق علیه السلام / نوشته بوورینگ؛
3. تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام / نوشته براشر؛
4. تفاسیر متقدم امامیه در قرون سوم و چهارم هجری و روش‌های تفسیری / برگرفته بخشی از کتاب براشر؛
5. دو حدیث نامتعارف در تفاسیر متقدم شیعی / نوشته براشر؛
6. فنون تفسیری منسوب به امامان شیعه در تفاسیر پنج قرن نخست / نوشته رابرت گلیو؛
7. نگاه طبرسی به مباحث زبانی و ادبی در تفسیر مجمع البیان / ترجمۀ فصل سوم از کتاب بروس فاج؛
8. تفسیر اخباری در دورۀ پساصفوی / مدخلی دائرةالمعارفی از لاوسن؛
9. تفسیر آیۀ ۲۴ سورۀ نساء در تفاسیر امامی از آغاز تا عصر حاضر / نوشته گلیو.
دربارۀ ترجمه
مقالات این مجموعه از ۶ نویسندۀ به زبان‌های انگلیسی و فرانسوی منتشر شده که توسط ۱۰ مترجم به فارسی برگردانده شده‌ است.
در فرایند ویرایش این ترجمه‌ها حداکثر تلاش به کار گرفته شده است تا در عین وفاداری حداکثری به متون اصلی (و پرهیز از هرگونه دخالت در متن یا محتوای آنها از طریق افزودن عبارات اضافی یا ارائۀ ترجمه‌های آزاد)، ترجمه‌ای شیوا ارائه گردد.
با توجه به بار معنایی خاصی که بسیاری از اصطلاحات تخصصی این کتاب دارد که با شرح و بسط نمی شد مشکل ترجمه را حل کند بدین منظور برای برخی اصطلاحات خاص غربی، که در سراسر کتاب کاربرد داشته اند، به ذکر معادل‌های فارسی‌شان اکتفا شده است و در قسمتی جداگانه تحت عنوان «اصطلاح‌نامه» توضیح کوتاهی دربارۀ آنها داده شده است.
دربارۀ نمایه‌های کتاب این نکته گفتنی است که نمایۀ فارسی علاوه بر موضوعات مهم و کلیدی، شامل آیات قرآن، نام‌های اشخاص، کتاب‌ها، ادیان و مذاهب و فرق، و سایر اعلام مهم جغرافیایی و تاریخی نیز می باشد. اما نمایۀ انگلیسی تنها شامل نام نویسندگان غربی (به علاوۀ تاریخ تولد یا مرگ اشخاص مهم) است.

نتیجه جستجو برای « »