319
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

همان گونه که در آغاز اشاره شد، تفسیر‌‌نگاریِ طَبرِسی بر هر آیه (یا مجموعه آیات)، ذیل چند عنوان جداگانه قرار می‌‌گیرد. در میان این عناوین، مبحث «معنی» همواره حضور دارد، و موارد دیگر بسته به آنچه طَبرِسی درباره آیه خاطرنشان می‌‌کند، در قالب ترکیب‌‌های مختلفی دیده می‌شوند. او در هر بخش، آراء خود را با تکیه بر شماری از منابع و مراجع بیان می‌‌کند:

ـ قرائت ( القرائة) و برهان ( الحجة):

ـ قواعد تلفظ

ـ ساخت‌‌واژه یا صرف

ـ واژگان‌‌شناسی ( اللغة):

ـ تعریف‌‌های قاموسی معمول

ـ مترادف‌‌ها

ـ شواهد شعری

ـ شواهد قرآنی

ـ کاربرد واژه

ـ اِعراب ( الاعراب):

ـ قواعد نحوی و دستور زبانی (معمولاً بدون ارجاع)

ـ متخصصان علم صرف و نحو

ـ قرآن

ـ شعر

ـ معنا ( المعنی):۱

ـ در اینجا مهم‌‌ترین عامل از میان موارد فوق «واژگان‌‌شناسی» است. هرچند [[این مبحث درمواردی با موضوعات دیگر]] هم‌‌پوشانی دارد، اما در اینجا تأکید بیشتر

1.. اصطلاحِ عربیِ معنی لفظاً معادل meaning (معنا) است و به نظر می‌رسد ترجمۀ آن به این معادل برای این عنوان مناسب باشد. بااین‌حال، طبرسی تقریبا همیشه از اصطلاحِ «[معنای] قصدشده» (مُراد) برای هدف تفسیر و توصیفِ مطالبِ مذکور ذیل عنوان المعنی در مجمع البیان استفاده می‌کند، بنابراین شاید بتوان این واژه را به معنای «مفهوم» (sense) یا «دلالت» (significance) نیز تلقی کرد.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
318

آن را فراتر از یکی از اعضای بدن بنگریم. نهایتاً طَبرِسی از مکالمات روزمره، مثالی ضمیمه کرده که در آن عملی به شخصی نسبت داده می‌‌شود که در واقع کاره‌‌ای نبوده، و از آن نتیجه می‌گیرد کسانی که دل‌‌هایشان مهر خورده، نباید کسی جز خودشان را مقصر بدانند.۱

طَبرِسی هیچ اشاره‌‌ای نمی‌‌کند که از میان این وجوه خود کدام یک را ترجیح می‌‌دهد. همان طور که در بالا اشاره شد، تا وقتی این برداشت وجود دارد که خاستگاهِ ابهام ذهن انسان است، نه کلام خدا، پذیرش ”خوانش‌‌های چندظرفیتی"۲ اصلا غیرمعمول و عجیب نیست. در مجمع البیان، این ابهام معمولاً مبتنی بر زبان، برداشت‌‌های مختلف و کاربردهای متنوع برای کلمات یا عبارات قلمداد می‌‌شود. هر کدام از تفسیرهای بالا برای آیه ”او بر دل‌‌هایشان مهر زده است" (خَتَمَ عَلی قُلوبِهِم) در گرو ذهن شنونده/مستمع است که باعث می‌‌شود هر کدام مفهوم متفاوتی به خَتَمَ بدهند. هیچ قرینه‌‌ای درباره خود فعل [[خَتَمَ]] که موجب کسب اطمینان درباره معنای آیه شود، وجود ندارد.

بحث فوق برخی از شیوه‌های مفسران برای دسترسی به [[تفسیر]] آیه هفتم سوره بقره، و به طور کلی آیات مسئله‌‌ساز، را نمایان می‌کند؛ اما اطلاعات بسیار کمی درباره ساختار آثار تفسیری و به طور خاص درباره ترکیب مجمع البیان در اختیار ما قرار می‌دهد. بخش «معنی» که در بالا ترجمه شد، تنها نیمی از شرح و تفسیر آیه را تشکیل می‌دهد. در سراسر مجمع البیان، بخش «معنی» معمولاً وسیع‌‌ترین (و همواره جالب‌‌ترین) بخش فرعی است، ولی همیشه مقوله‌‌های تحلیلی دیگری بر آن مقدم می‌‌شوند. روش یا روال روشنی در تفسیر طَبرِسی، فراتر از آنچه که او در مقدمه مجمع البیان بدان اشاره کرده، وجود دارد. ایضاح این روال، راهبردهای مجمع البیان در چگونگی مواجهه با کل آیات قرآن، و نه صرفاً چند آیه مسئله‌‌ساز، را نمایان خواهد کرد، و علاوه بر آن ویژگی‌‌های متمایزکننده مجمع البیان را ـ گذشته از تعلقات فرقه‌‌ای طَبرِسی و شیفتگی (نسبی) اش به تمثیل و حکایات ــ با وضوح بالا روشن خواهد ساخت.

1.. وجه دیگری در قول چهارم وجود دارد که شایان ذکر است، و آن تأکید بر نائل شدن به علم، تعمق و استنباط است.

2.. این اصطلاح (polyvalent readings) از آن کالدر است که بارها آن را در کتابش به کار برده است.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18647
صفحه از 416
پرینت  ارسال به