۱. آن دو عالمی که در اِسناد تفسیر عسکری نامشان آمده است ـ یعنی ابو یعقوب... بن زیاد و ابو الحسن... بن سیار ــ هرچند در برخی منابع معتبر به عنوان عالمان امامی معرفی شدهاند، ناشناخته هستند (رَجُلانِ مَجهولانِ).۱ علاوه بر این، اثر آنان مبتنی بر یک تفسیر غیرموثق است که گفته میشود نوشته سهل دیباجی است۲ و او آن را از پدرش آموخته است. گفته میشود که این تفسیر مشتمل بر احادیثی ناعتبر (مناکیر) بوده است.
۲. تفسیر عسکری شامل ”مسائلی جدی است که مخالف با اصول دین و مکتب [شیعه] هستند، و با روش امامان مغایرت دارند و از حدود آموزههای آنان درمیگذرند ( امور عظیمة مخالفة لأصول الدین او المذهب، مغایرة لطریقة الائمة علیهم السلام وسیاق کلماتهم)."۳ این سخن به مفاهیم غُلُوّ[[آمیز]] موجود در کتاب اشاره دارد؛ عالمان دیگری هم با تصریح به این مطلب انتساب آن به عسکری[[ع]] را رد کردهاند.۴
۳. در این کتاب زمانپریشی دیده میشود. یک مثال از این زمانپریشی، گزارشی است که طبق آن مختار بن ابی عبید ثَقَفی۵به دست حاکم اموی، حجاج بن یوسف (د. ۹۶/۷۱۴) کشته شده است.۶ این گزارش، چنانکه مصحح نیز اشاره کرده است، از نظر گاهشماری غیرممکن است؛ چراکه مختار در سال ۶۷/۶۸۷ به دست مصعب بن زبیر کشته شد،۷ درحالیکه حجاج تازه در اوایل سال ۷۵/۶۹۴ به حاکمیت عراق دست یافت.۸
۴. این واقعیت که مفسران اولیه امامی که در زمانهای نزدیک به زمان عسکری[[ع]] فعال بودند، مانند علی بن ابراهیم قمی و محمد بن مسعود عیاشی، چیزی از این تفسیر نقل نکردهاند.
1.. ن.ک: ضمیمۀ تفسیر العسکری، صص۷۱۵-۷۲۰، که به ابن غضائری، علامۀ حلی و دیگران استناد میکند.
2.. دربارۀ او ن.ک: ابو العباس احمد بن علی النجاشی، رجال النجاشی، قم ۱۴۰۷هـ ، ص۱۸۶، که او را «بدون مشکل» (لا بأس به) معرفی میکند.
3.. تفسیر العسکری، ص۷۲۱، به نقل از محمد هاشم الخوانساری، مؤلف رسالهای دربارۀ کتاب موسوم به فقه الرضا.
4.. برای بحث بیشتر دربارۀ مفاهیم غلو در تفسیر، ن.ک: ادامۀ مقاله، تیتر ۴-۱.
5.. دربارۀ او ن.ک: G. R. Hawting, "al-Mukhtār b. Abī ʿUbayd,” EI۲, s.v.
6.. دربارۀ او ن.ک: Dietrich, "al-Hadjdjadj b. Yūsuf,” EI۲, s.v.
7.. See: Hawting, EI۲, vol.۷, p. ۵۲۳, and the references to primary sources cited there.
8.. تفسیر العسکری، صص۵۴۷-۵۴۸، و یادداشت مصحح در همان صفحه. همچنین قس: ضمیمۀ استادی، صص۷۱۹-۷۲۰ و صص۷۳۴-۷۳۵.
