161
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

می‌‌کند.۱ در همان عبارت، که در آن دارَقُطنی به انتقاد از احمد بن نصر ذارع پرداخته و او را «فریبکار» (دجال) معرفی می‌‌کند، با آوردن سلسله اِسنادی از احمد بن نصر ذارِع از طریق ابو المَغیرَة صَدَقة بن موسی السُلَمی الدقیق البَصری (پدربزرگ مادری وی) تا زنجیره خانوادگی شیعی از علی بن موسی الرضا [[ع]] تا علی بن ابی طالب[[ع]] (د.۴۰/۶۶۱)، تأیید می‌‌کند که او از راویان احادیث شیعی است. ذهبی، احمد بن نصر ذارع را، که مجلدی معروف (جُزء مشهور) به او منتسب است، مشکوک (مُتَّهَم) می‌‌داند و درباره احتیاط [[در نقل]] از وی به دلیل نقل مطالب مزخرف (طامّات) هشدار می‌‌دهد.۲

احمد بن نصر ذارع معلومات خود را از ابو القاسم عبد الله بن احمد بن عامر بن سُلَیمان بن صالِح الطائی (د. ۳۲۴/۹۳۶) دریافت می‌‌کرد. در تاریخ بغداد به‌‌صراحت آمده است که این شخصِ اخیر روایات خود را از منبعی مکتوب ( نُسخَة) نقل کرده که از پدرش به او رسیده و دارای اِسناد خانوادگی شیعی بوده است که به علی بن موسی الرضا[[ع]] و از او به جعفر[[ع]] منتهی می‌شده است.۳ در واقع نویسنده تاریخ بغداد با دقت می‌‌گوید که عبد الله بن احمد بن عامر، در سال ۲۶۵/۸۷۸-۸۷۹، اطلاعاتش را از پدرش دریافت کرده است و پدرش نیز آنها را در سال ۱۹۴/۸۰۹-۸۱۰ با اِسناد خانوادگی شیعی که به علی بن ابی طالب[[ع]] منتهی می‌‌شود، از علی الرضا[[ع]] شنیده است. ابن جوزی به‌‌صراحت منابع مکتوب عبد الله بن احمد بن عامر را بی‌‌اعتبار (باطِلَة) می‌‌‌‌خوانَد و ذهبی از آن با عنوان «آن منبع مکتوب نامعتبر» ( تِلکَ النُّسخَة المَوضوعَة الباطِلَة) یاد می‌‌کند که عبد الله بن احمد بن عامر یا پدرش آن را ضایع کرده است.

ابو جَعد احمد بن عامِر بن سُلَیمان بن صالِح طائی، پدر عبد الله بن احمد بن عامِر، در سال ۱۵۷/۷۷۴ زاده شد، در سال ۱۹۴/۸۱۰ علی الرضا[[ع]] را ملاقات کرد،۴ و در سامراء ـ جایی که وی در آنجا آموزه‌‌های امامان را نقل می‌‌کرد ــ روزگار گذراند.

1.. ذهبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، ۴جلدی (بیروت: دار المعرفة، ۱۳۸۲/۱۹۶۳)، ج۱،ص۱۶۱-۱۶۲.

2.. ذهبی، تاریخ، (سال‌های ۳۵۱-۳۸۰ پس از هجرت)، ص۳۳۵.

3.. خطیب، تاریخ، ج۹، ص۳۸۵.

4.. ابو العباس احمد بن علی النجاشی، کتاب الرجال (بمبئی: بی‌نا، ۱۳۱۷/۱۸۹۹ یا ۱۹۰۰)، ص۷۳.


تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
160

بن نُصَیر خُلدی (د. ۳۸۴/۹۵۹)، که از او نیز به عنوان یکی از منابع تفسیرش یاد می‌‌کند، متمایز می‌‌سازد. سُلَمی در گردآوری تعلیقه‌‌های منقول از جعفر صادق[[ع]] معمولا اِسناد را نقل می‌‌کند، اما گاهی هم آن را حذف می‌‌کند. دو زنجیره، از راویان طریق‌های اصلی سُلَمی در نقل روایات از جعفر[[ع]] هستند. زنجیره اول عبارت است از: احمد بن نصر الذارِع ـ عبد الله بن احمد بن عامر ـ پدرش ـ علی بن موسی الرضا ـ پدرش ـ جعفر بن محمد. این زنجیره نشان‌‌دهنده منبع اصلی سُلَمی برای احادیث جعفر صادق[[ع]] است که در زیادات حقائق التفسیر۱ آمده است.

طریق دوم عبارت است از: منصور بن عبدالله ـ ابو القاسم الاسکندرانی ـ ابو جعفر المَلَطی ـ علی الرضا ـ موسی الکاظم ـ جعفر الصادق، که نشان‌‌دهنده طریق احادیث جعفر است که در حقائق التفسیر آمده است. گرچه هر دو زنجیره به اِسناد خانوادگی شیعی منتهی می‌‌شوند که از امام هشتم علی بن موسی الرضا[[ع]] (د. ۲۰۳/۸۱۸) و به واسطه امام هفتم موسی الکاظم[[ع]] (د. ۱۸۳/۷۹۹) به جعفر بن محمد الصادق[[ع]] می‌‌رسد، اما هر کدام از این زنجیره‌‌‌‌ها با سه راوی متفاوت به سُلَمی متصل می‌‌شود.

در زنجیره اول، آن راوی که سُلَمی مستقیما‌‌ از او نقل می‌‌کند ابو بکر احمد بن نصر بن عبد الله بن فتح البغدادی الذارع (د. پس از ۳۶۵/۹۷۵-۹۷۶)، از ساکنان نهروان، است، جایی که سُلَمی با او ملاقات کرده و از او اجازه صریح برای نقل روایت ( اِجازَة) گرفته است.۲ نویسنده تاریخ بغداد بر آن است که احمد بن نصر ذارع راوی معتمَدی نیست؛ اما دارَقُطنی (د. ۳۸۵/۹۹۵) او را به اشاعه مطالب بی‌‌ارزش ( اَباطیل) و دروغ ( اِفک) هم متهم

1.. See: G. Böwering, "The Major Sources of Sulamī’s Minor Qurʾān Commentary,” Oriens XXXV (۱۹۹۶), ۳۵-۵۶.

2.. الخطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴ جلدی (قاهره: مکتبة الخانیجی، ۱۳۴۹/۱۹۳۱)، ج۵، ص۱۸۴، ج۳، ص۵۵؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، تص. عمر عبد السلام تَدمُری، ۳۲ جلدی تا کنون (بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ یا ۱۴۰۸-/۱۹۸۷-) (۳۵۱-۳۸۰هجری)، ص۳۳۵؛ ابن حجر العسقلانی، لسان المیزان، ۷جلدی (بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰/۱۹۷۱)، ج۱، ص۳۱۷-۳۱۸؛ قس. سُلَمی، کتاب طبقات الصوفیة، تص. جی. پدرسن (لیدن: ای. جی. بریل، ۱۹۶۰)، ص۱۵۰/ تص. ان، شُرَیبة (قاهره: مکتبة الخانیجی، ۱۳۸۹/۱۹۶۹)، ص۱۶۲.

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18537
صفحه از 416
پرینت  ارسال به