159
تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی

وجود دارد که قدیمی‌‌ترین شواهد متنیِ آن در اواسط قرن ششم/دوازدهم، حدود صد و پنجاه سال پس از وفات مؤلف استنساخ شده است. این اثر به دو شکل مختصر و طویل موجود است که شکل مختصر‌‌تر آن در واقع خلاصه‌‌ای است که قدمت آن به قرن هفتم/سیزدهم می‌‌رسد. همچنین از قرن نهم/پانزدهم شکل خلاصه‌‌شده دیگری از این متن در میان نسخه‌‌های خطی پدیدار می‌‌شود. مدتی پس از تألیفِ اثرِ تفسیریِ بزرگ‌‌ترِ حقائق التفسیر، سُلَمی تفسیر مختصری را هم به عنوان ضمیمه اثر قبلی با نام زیادات حقائق التفسیر نوشت که پس از سال ۳۷۰/۹۸۰ تألیف شده است.۱

از دیدگاه سُلَمی، تا زمان وی هیچ تفسیر جامعی که شامل راه‌‌های عرفانی قرائت قرآن باشد نوشته نشده بود. بنابراین او در صدد برآمد تا هر آنچه را می‌‌تواند از تعلیقه‌‌ها و گفته‌‌های مرتبط در منابع شفاهی و مکتوب بیابد و به شکل منظم گردآوری کند و مطالب را در قالب یک تفسیر ترتیبی از قرآن سامان دهد. دو اثر مکتوب اصلی که سلمی از آنها نقل می‌‌کند تعلیقه‌‌های پراکنده ( ایات مُتَفَرِّقَة) منقول از ابن عطاء (د. ۳۰۹/۹۲۱-۹۲۲ یا ۳۱۱/ ۹۲۳-۹۲۴) و تعلیقه‌‌های منقول از جعفر صادق[[ع]] بودند. غیر از این دو، سُلَمی از منبع تفسیری دیگری نام نمی‌‌برد که از آن مطالب زیادی نقل کرده باشد، گرچه بررسی درباره چگونگی استفاده او از اِسناد، منابع دیگری را آشکار می‌‌کند که در تألیفِ تفسیریِ او نقش داشته‌‌اند.۲

هنگامی که سُلَمی بدون اِسناد نام جعفر[[ع]] را ذکر می‌‌کند، از او با عناوین جعفر الصادق، الصادق، جعفر بن محمد، یا جعفر یاد می‌‌کند، و به‌‌وضوح او را از جعفر بن محمد

1.. See: Böwering, "Qurʾān Commentary,” ۴۳-۵۰, idem, ed., The Minor Qurʾān Commentary of Abū ʿAbd ar-Raḥmān Muḥammad b. al-Ḥusayn as-Sulamī (d. ۴۱۲/۱۰۲۱) (Beirut: Dar el-Machreq, ۱۹۹۵), ۱۵-۲۱.

2.. See: Böwering, "Qurʾān Commentary,” ۵۱-۵۳.

تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
158

قبیل ابو الخَطّاب (کشته شده در ح. ۱۳۸/۷۵۵)، به عنوان نمایندگان سیاسی او عمل می‌‌کردند و پول‌‌های خراج را برای او جمع می‌‌کردند.۱

نوشته‌‌های برجای‌‌مانده‌‌ای که طی قرن‌‌ها به جعفر صادق[[ع]] نسبت داده شده است به طیف گسترده‌‌ای از موضوعات می‌‌پردازند. اما روی‌‌هم‌‌رفته اعتبار آنها مورد تردید است. این تردیدها شامل نوشته‌‌های [[منسوب به]] او در حوزه تفسیر قرآن، به‌‌خصوص رساله‌‌های کوچک منافع القرآن و خواصّ القرآن۲، نیز می‌‌شود. کتاب تفسیری تفسیر القرآن منسوب به جعفر صادق[[ع]] که در تعدادی از نسخه‌‌های خطی عربی برجا مانده است، یک سنت متنیِ جعلی را به ذهن متبادر می‌‌کند که با زنجیره‌‌ای از ناقلانِ به‌‌کلی ناشناخته در سلسله‌‌ای از امامان شیعه از امام دهم علی بن محمد هادی نقی[[ع]] (د. ۲۵۴/۸۶۸) به جعفر صادق[[ع]] می‌‌رسد.۳ بااین‌‌وجود، هرچند کل تفاسیر قرآنِ نسبت داده شده به جعفر صادق[[ع]] محتوای چندان قابل اعتمادی ندارند، آنچه از او در دو تفسیر قرآن ابو عبد الرحمن سُلَمی (د. ۴۱۲/۱۰۲۱) نقل شده، مبتنی بر زنجیره‌‌هایی از راویانِ قابل شناسایی است و می‌‌تواند توصیفگرِ دقیقی از مشخصه‌‌های هسته‌‌ایِ معتبر از تفسیر جعفر صادق[[ع]] باشد.

ابو عبد الرحمن محمد بن حسین سُلَمی، که در نیشابور در سال ۳۲۵/۹۳۷ یا ۳۳۰/۹۴۲ زاده شد و در همان شهر در سال ۴۱۲/۱۰۲۱ وفات یافت، نویسنده‌‌ای پرکار بود و ده‌‌‌‌ها اثر را از سال ۳۶۰/۹۷۰ به بعد تألیف کرد. نوشته‌‌های او شامل تفسیری قابل توجه از قرآن است که هنوز به طور کامل چاپ نشده است، بلکه بخش‌‌‌‌هایی از آن توسط ماسینیون و نویا منتشر شده است.۴ این اثر چه به صورت کامل یا بخش‌‌هایی از آن در نزدیک به پنجاه نسخه خطی

1.. See: EI۲, s.v. "Abu ۱-Khaṭṭāb” by B. Lewis; ibid., s.v "Khaṭṭābiyya,” by W. Madelung.

2.. See: GAS I, ۵۳۰.

3.. See: G. Böwering, "The Qurʾān Commentary of al-Sulamī,” in W.B. Hallaq and D.P. Little, eds., Islamic Studies Presented to Charles J. Adams (Leiden: E.J. Brill, ۱۹۹۱), ۴۱-۵۶.

4.. See: L. Massignon, Essai sur les origins du lexique technique de la mystique musulmane (Paris: Vrin, ۱۹۶۸), ۳۵۹-۴۱۲; P. Nwyia, "Le Tafsir mystique attribué à Ğaʿfar Ṣādiq,” Mélanges de la Faculté Orientale de l’université St. Joseph de Beyrouth XLVIII (۱۹۶۸): ۱۸۱-۲۳۰, reprinted in: ʿAlī Zayʿūr, al-Tafsīr al-Ṣūfī lil-Qurʾān ʿind al-Ṣādiq (Beirut: Dār al-Andalus, ۱۳۹۹/۱۹۷۸), ۱۲۵-۲۱۲; P. Nwyia, "Sentences de Nūrī citées par Sulamī dans, Ḥaqāʾiq al-Tafsīr,” Mélanges de la Faculté Orientale de l’université St. Joseph de Beyrouth XLIV (۱۹۶۸), ۱۴۵-۱۴۷; idem, Trois oeuvres inédites de mystiques musulmans (Beirut: Dār al-Mashriq [۱۹۳۷]), ۲۳-۱۸۲.
این قطعات از ماسینیون و نویا در منبع زیر بازچاپ شده‌اند: ن. پورجوادی، مجموعۀ عبد الرحمان سلمی، ج۱ (تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹ش)، ص۱-۲۹۲.
Cf. R. Gramlich, Abū l-ʿAbbās b. ʿAtāʾ, Sufi und Koranausleger (Stuttgart: Franz Steiner, ۱۹۹۵).

  • نام منبع :
    تفسیر امامیه در پژوهش‌های غربی
    سایر پدیدآورندگان :
    به کوشش محمدعلی طباطبایی و جمعی از پژوهشگران
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1395
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 18557
صفحه از 416
پرینت  ارسال به