درآمدى بر مطالعات حديثى خاورشناسان ^۱

۱. پديده «خاورشناسى» يا «استشراق» ، به مجموعه مطالعات غربيان نسبت به شرق اطلاق مى گردد، خواه اين مطالعات ، به ملّيت ها و اقوام برگردد يا به اديان و آيين ها ؛ يعنى مطالعات ايران شناسى، عرب شناسى، هندشناسى، چين شناسى و تُرك شناسى ، و نيز اسلام شناسى، يا مطالعه اديان و آيين هاى كهن شرقى چون زرتشتى گرى ، بوديسم و... ، همه در اين مقوله مى گنجند.
ادوارد سعيد ، در تعريف شرق شناسى مى نويسد :
شرق شناسى ، به رشته اى اطلاق مى شود كه درباره شرق ، گفتگو مى كند، مى نويسد و مى آموزد. به عبارت ديگر، شرق شناسى ، رشته فعاليت كسى است كه در خصوص شرقْ مطالعه مى كند و يافته هاى خود را در اختيار ديگران مى گذارد، يا بهتر بگوييم: شرق شناسى ، علمى است كه درباره شرقْ قضاوت كرده ، واقعيت هاى آن را بررسى و تفسير مى كند. ^۲
شروع اين گونه مطالعات از سوى غربيان ، دقيقاً شناخته شده نيست ؛ ولى مى توان گفت كه به صورت حقيقى، در قرن شانزدهم در اروپا شكل گرفت و در قرن هفدهم ، با اختصاص كرسى هايى به آموزش زبان عربى در فرانسه، انگليس، آلمان، هلند،

در پاسخ به سؤال سوم ـ كه اخبار عرض باشد ـ فرموده است:
عرضه روايات بر قرآن ، براى تشخيص صحيح از غير صحيح است و اين بدان معنا نيست كه بايد تمامى آياتْ قابل فهم باشند ؛ چرا كه در احاديث عرض ، مراد آن است كه مخالف قرآن را كنار گذاريد، نه آن كه اگر مضمون روايت با قرآن موافق نبود بايد كنار گذارده شود! به تعبير ديگر ، برخى روايات ، بر فهم قرآن مبتنى اند كه همان روايت هاى مخالف اند و برخى آيات قرآن ، بر حديث متوقّف اند كه اين ، مربوط به روايت هايى است كه مضمون موافق دارند . ^۱
اين پاسخ ها را مى توان به دو امر برگرداند:
۱. علّامه ، خود ، تفاصيل احكام و معاد را به روايات ارجاع داده اند.
۲. براى امر به تدبّر و تحدّى و نيز نور و تبيان بودن و نيز عرضه روايات، فهم پذيرى بخشى از قرآنْ كفايت مى كند.
به نظر مى رسد نسبت به ايراد اوّل بتوان گفت كه ارجاع تفاصيل به روايت ، نقض اين نظريه نيست ؛ زيرا قرآن در تفاصيل نمى خواهد وارد شود. به تعبير ديگر، قرآن ، معارفش را فشرده ، رسا و گويا بازگو كرده است و اين گويايى ، منافاتى با آن ندارد كه تفاصيل خود را به منبع ديگرى ارجاع دهد.
در پاسخ مطلب دوم از طرف علّامه بايد گفت كه وقتى در يك مجموعه ، امر به تدبّر مى شود و يا مجموعه اى ، به نور و تبيان توصيف مى گردد، بايد تك تك موارد آن، اين وصف را داشته باشند وگرنه چنين امرى ، قابل قبول نيست.
به هر حال، به گمان نويسنده، اين رأى علّامه طباطبايى ، قابل دفاع است، گرچه هنوز به صورت گسترده ، مورد پژوهش و نقّادى قرار نگرفته است.

فهرست