اين دانش ها مى توان نصوص يادشده را بهتر ارزيابى كرد . البته بايد به ياد داشت كه نظريه هاى اثبات نشده يا ابطال شده ، گاه ، راهزن پژوهش هاى عالمانه است .
اينها قواعدى دهگانه بود كه مى بايد نصوص و رواياتِ موضوع زن را در سنّت و سخن امام على عليه السلام بر پايه آنها بررسى كرد ، و آنچه از اين چنبره بيرون مى آيد ، ديدگاهى معقول است كه مى توان آن را چنين ترسيم كرد :
زنْ انسانى است كه همه مواهب رشد را دارد ؛ نقص و خللى در جوهر وجودش راه ندارد ؛ ابزار تكامل را به اندازه مردان واجد است ؛ در حيات و آفرينش استقلال دارد و طفيل ديگرى نيست . اُنوثت ، تنها وسيله اى براى بقاى نسل آدمى است ، و اين ، سنّت الهى در جهان است .
گفتنى است كه انوثتْ لوازم و ملزوماتى دارد كه در اندكى از ساحت هاى روانى و جسمى و نيز پاره اى تكاليف و حقوق ، تفاوت هايى ايجاد مى كند . به سخن ديگر ، ساحت هاى زندگى آدميان به دو بخش انسانى و جنسيتى تقسيم مى شود . ساحت انسانى ، زن و مرد نمى شناسد و جنسيت نمى پذيرد ؛ اما در ساحت جنسيت ، زن بايد كار زنانه كند و به لوازم و آثارش پايبند باشد ؛ چنان كه مرد بايد چنين باشد .

رواية الحديث ، تلاش هاى زنان در زمينه روايت در قرن هشتم را به قلم آورده است . دكتر ناجيه عبداللّه ابراهيم ، تلاش هاى علمى زنانِ قرن هاى پنجم و ششم در بغداد را با تأليف كتابى برشمرده است . ^۱ زينب ، دختر محمد بن عثمان دمشقى ، جلسه درسى داشت كه بيش از پنجاه نفر در آن شركت مى جستند و ابن حجرعسقلانى از آن جمله بود . ^۲ ابن عساكر نزدبيش ازهفتاد زن درس خوانده است . سخاوى ، نويسنده الضوء اللامع ، از پنجاه زن درس آموخت . ^۳ تنها در كشور ايران ، در فاصله سال هاى ۱۳۰۰ تا ۱۳۷۴ ، بانوان ، ۳۸۴۷ جلد كتاب ترجمه و تأليف كرده اند . ^۴
آيا اين واقعيت ها نمى تواند برخى از نصوص و متون را زير سؤال بَرد؟ البته اين تنها گوشه اى از تاريخ زنان مسلمان در حوزه علوم دينى بود ؛ وگرنه تلاش زنان مسلمان در حوزه ادبيات و هنر ، از شماره بيرون است .

۱۰ . استفاده از دانش و تجربه بشرى

استفاده از دستاوردهاى تجربى بشر ، آن گاه كه به گونه اى از اتقان رسيده باشند ، در فهم برخى از متون (نصوص) دينى مؤثر است . در مَثَل ، روايت هايى كه ميزان غريزه جنسى زن و مرد را بيان مى كند يا بر تفاوت حيا در آنان تأكيد دارد ، يا برخى خُلق و خوهاى زنان را برمى شمرد ، امروزه مى تواند در پرتو دستاوردهاى دانش هاى روان شناسى ، تعليم و تربيت و مردم شناسى ، بهتر نقد و بررسى و فهميده شود . از همين دست است توانمندى هاى تدبيرى زنان و ميزان عاطفه و تعقل آنان . با تكيه بر