۹ . توجه به واقعيت ها و تاريخ گذشته زنان

از قواعدى كه در تفسير اين متون (نصوص) دينى قابل استفاده است ، واقعيت هاى حال و گذشته زندگى زنان است ؛ از جمله : بررسى ميزان درك زنان امروزى ، توان زنان براى مديريت و اداره امور اجتماعى ، قدرت تعليم و تعلم زنان .
امروزه در پرتو اين واقعيت ها بسيارى از توهمات گذشته درباره ناتوانى زنان ، برطرف شده است ، و مى توان به استناد آنها برخى نصوص را نقد محتوايى كرد . در اين زمينه ، حتى گذشته تاريخى زنان نيز مى تواند راه گشا باشد . تاريخ را مردان نوشته اند و بسيارى از توانمندى ها و كمالات زنان به ثبت نرسيده ، اما همان اندازه كم كه به يادگار مانده ، يا درپرتو تلاش هاى محققان امروزى روشن مى شود ، بسيارمغتنم وقابل استفاده است .
زُهْرى درباره زنان گفته است : «ما ارتدّت امرأةٌ بعد إيمانٍ ؛ ^۱ هيچ زنى پس از ايمانْ مرتد نشد .» ذهبى نيز گفته است : «لم يؤثر عن امرأة أنها كذبت فى حديث ؛ ^۲ دروغ گويى زنى در نقل حديث به ثبت نرسيده است .» اين در حالى است كه خود در ميزان الاعتدال ، چهار هزار نمونه اتهام مردان در نقل حديث را معرفى كرده است . ^۳
ابو عبد الرحمان سُلَمى كتابى به نام ذكر النسوة المتعبدات الصوفيات نوشته و ۸۴ زن عارف را شناسانده است . عبد الرحمان جامى در نفحات الأنس از چهل زن عارف مسلك ياد مى كند . ^۴ محمد احمد درنيقه در كتاب أعلام العابدات الزاهدات ، زنان عابد و زاهد را معرفى كرده است . دكتر صالح معتوق در كتاب جهود المرأة فى

كامل نيست ، و مانند موجودى است كه روح ندارد .

ج . دسته اى ديگر از احاديث ، ملاك انسانيت را عقل مى شناسد . امام على عليه السلام فرمود :

۰.الإِنْسانُ بِعَقْلِهِ ؛ ^۱ انسانيت انسان ، به عقل اوست .

۰.رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود :د . دسته اى ديگر از احاديث ، بر عقل اكتسابى دلالت دارند . رشد و نقص اين عقل ، به خصلت ها و رفتار آدمى بسته است . أَطْعِموا نِساءَكُمُ الْحَوامِلَ اللّبانَ فَاِءنَّهُ يَزيدُ فى عَقْلِ الصَّبِىِّ ؛ ^۲ به زنان باردار ، شير بخورانيد ؛ زيرا عقل بچه را افزايش مى دهد .

۰.اميرمؤمنان عليه السلام نيز مى فرمايد :وَالعِلمُ يَزيدُ العاقِلَ عَقلاً ؛ ^۳ دانش ، عقل عاقل را افزون مى كند .

۰.همچنين امام صادق عليه السلام فرمود :الِتّجارَةُ تَزيدُ فِى العَقلِ ؛ ^۴ تجارت ، عقل را افزايش مى دهد .

بنابراين ، عقل در احاديث ، گاه به معناى «تعقل» ، گاه «درك خوبى و بدى» ، و گاه به معناى «انتخاب خوبى و بدى» به كار رفته است . از سوى ديگر ، در برخى احاديث ، مرادْ عقلِ طبيعىِ ذاتى است ، و در برخى ديگر ، عقل اكتسابى تجربى . از اين رو ، بدون روشن ساختنِ معناى عقل ، نمى توان درباره احاديثِ نقصان عقول زنان قضاوت كرد .