چنان كه ملاحظه مى شود ، در اين تطوّر ، هنوز به تعريف روشنى بر نمى خوريم ؛ گرچه اغراض و اهداف اين دانش ها به خوبى شناسانده شده و بررسى آنچه به متن و سندْ بر مى گردد ، بُن مايه همه اين دانش هاست .
در اين جا بايد يادآورى شود كه مرحله دوم از تاريخ علوم حديث كه از قرن چهارم آغاز شد و تا قرن دهم ادامه يافت ، در حوزه آثار فراگير (جامع) و نظرى ، مختصّ اهل سنّت است ؛ امّا در دانش هاى تطبيقى علوم حديث ، يعنى پرداختن به : رجال ، مختلف الحديث ، و . . . شيعه و اهل سنّت ، هر دو ، تلاش هاى دوره اوّل را ادامه داده اند . ^۱ در مَثَل مى توان در بين آثار شيعه ، از كتاب الإستبصار فى مختلَف الأخبار در علم مختلف الحديث و نيز كتاب هاى الرجال و الفهرست شيخ طوسى ، الفهرست نجاشى ، الرجال علاّمه حلّى و . . . در زمينه علم رجالْ ياد كرد .
ويژگى هاى دوره دوم را چنين مى توان خلاصه
كرد :
۱ . آثار تطبيقى علوم حديث در ميان اهل سنّت و شيعه رواج دارد ؛
۲ . آثار نظرى يا فراگير در ميان اهل سنّتْ شكل مى گيرد ؛
۳ . تعريف دقيق و روشنى از علوم حديث به دست نمى آيد .

مرحله سوم : حد و رسم علوم حديث

مرحله سوم از تطوّرات علوم حديث ، از قرن دهم آغاز مى شود و تا دوره معاصر ادامه مى يابد . در اين دوره ، عالمان شيعه به تدوين كتاب هاى نظرى و فراگير در علوم حديث مى پردازند . البته در ميان اهل سنّت نيز كارهاى دوره قبل ، تداوم مى يابد ؛ گرچه نوعى ركود در اين مرحله در ميان اهل سنّت به چشم مى خورد و چنان كه

وأنا أذكر ـ بمشيّة اللّه تعالى وتوفيقه ـ في هذا الكتاب ما بطالب الحديث حاجة إلى معرفته وبالمتفقه فاقة إلى حفظه ودراسته ، من بيان أصول علم الحديث وشرائطه ؛ وأشرح من مذاهب سلف الرواة والنقلة في ذلك ما يكثر نفعه وتعمّ فائدته ويستدل به على فضل المحدّثين واجتهادهم في حفظ الدين وتفهيم تحريف الغالين وانتحال المبطلين ببيان الأصول من الجرح والتعديل والتصحيح والتعليل وأقوال الحفّاظ في مراعاة الألفاظ . . . . ^۱
قاضى عيّاض (۴۷۹ـ۵۴۴ق) ، پس از آن كه علم حديث را اساس شريعت مى خواند ، رئوس مطالب آن را چنين بر مى شمرد :
آداب فراگيرى حديث ، شناختِ طبقات رجال ، غريب الحديث ، ناسخ و منسوخ ، فقه الحديث ، چگونگىِ استخراج احكام از نصوص حديث ، و آداب نشر و ترويج روايت . ^۲
سپس مى نويسد :
ولكلّ فصل من هذه الفصول علمٌ قائمٌ بنفسه . ^۳
ابن صلاح (م۶۴۳ق) در خطبه كتابش مى نويسد :
مَنّ اللّه الكريم ـ تبارك وتعالى وله الحمد ـ أن أجمع بكتاب معرفة أنواع علم الحديث . ^۴
و سپس ۶۴ دانش را بر مى شمرد و آن گاه مى نويسد :
وذلك آخرها و ليس بآخر الممكن من ذلك ؛ فإنّه قابلٌ للتنويع إلى ما لايُحصى ، إذا لاتحصى أحوال رواة الحديث وصفاتهم ولا أحوال متون الحديث وصفاتها ، وما من حالة ولا صفة إلاّ وهي بصدد أن تفرّد بالذكر . ^۵