البلاغة، شايد نتوان به يقين گفت كه سيّد رضى رحمه اللّه از همان منبع ابن طاووس، گزارش كرده است؛ گر چه باز هم گزارش سيّد، به خودى خود، ارزشمند و مفيد است.

۲. فوايد تاريخ حديثى‏

از برخى گزارش‏ها كه تنها از راه نگاشته‏هاى سيّد به دست ما رسيده است، مى‏توان براى روشن‏سازى زوايايى مبهم از تاريخ حديث شيعه و ديدگاه‏هاى دانشوران آن، سود جست. در اين جا تنها از نمونه‏اى ياد مى‏كنيم و نمونه‏هاى ديگرى را نيز در پاورقى مى‏آوريم.
سيّد به مناسبت آغاز سخن گفتن از اعمال ماه رمضان در الإقبال، آن گاه كه سخن از اختلاف دانشوران كهن شيعه در باره ماه رمضان به ميان مى‏آيد،^۱ بخشى كوتاه از كتاب لمح البرهان شيخ مفيد رحمه اللّه را گزارش مى‏كند. از اين گزارش - كه تنها سيّد از آن خبر داده است - ، نكته‏هاى مهمّى در باره ابعادى از تاريخ حديث شيعه و تلاش‏ها و ديدگاه‏هاى دانشوران شيعى مى‏توان دريافت؛ مانند اين كه موضوع يا دستِ كم يكى از موضوعات كتاب لمح البرهان شيخ مفيد ، اثبات سى روز تمام بودن هميشگى ماه رمضان و ردّ ديدگاه مخالفان اين نظر بوده است و يا اين كه شيخ مفيد، در آغاز زندگانى علمى خود، دستِ كم تا سال ۳۶۳ هجرى بر اين نظر بوده است؛ ولى بعدها - همچنان كه از پاسخ وى به پرسش‏هاى اهالى موصل پيداست - ، ديدگاهش دگرگون گشته و به امكان بيست و نه روز بودن ماه رمضان، باور يافته بود.
- جعفر بن قولويه، هارون بن موسى تلّعُكبَرى، حسين بن على بن بابويه (برادر شيخ صدوق) و برخى ديگر كه شيخ مفيد، آنها را «فقهاء عصرنا هذا» مى‏خواند بر ديدگاه نخستين او در باره ماه رمضان، اتّفاق و اجماع داشته‏اند.
- شيخ مفيد، به هنگام باور به ديدگاه نخست خود، ديدگاه مخالف را نظرى نوپيدا و هواداران آن را اندك مى‏دانسته است.
- از اين كه شيخ مفيد، تلّعُكبَرى را در شمار فقيهان ياد مى‏كند، مى‏توان دانست كه وى، علاوه بر شخصيت روايى - كه در نگاه نخستين از آن برداشت مى‏شود - ، بُعد فقاهتى نيز داشته و در ميان جامعه شيعى آن روز، از اين منظر نيز شخصيتى شناخته شده بوده است.^۲سيّد، در دنباله، خود رشته سخن را به دست مى‏گيرد و گزارش‏هايى ارزنده در همين باره مى‏افزايد. از آن جمله‏اند:
- شيخ مفيد در لمح البرهان، از ديدگاه استادش ابن قولِوَيه، هوادارى كرده و ديدگاه محمّد بن احمد بن داوود قمّى، ديگر فقيه سده چهارم‏^۳ را رد نموده است.^۴
- شيخ مفيد رحمه اللّه در اين كتاب، اخبارى را كه بر امكان بيست و نه روز بودن ماه رمضان دلالت دارند، تأويل كرده بود.
- شيخ مفيد رحمه اللّه دستِ كم از ميانه‏هاى زندگى علمى خويش به بعد، از ديدگاه نخست خود، باز مى‏گردد و به ديدگاه كسانى چون ابن داوود - كه قائل به امكان بيست و نه روز بودن ماه رمضان بوده‏اند - ، گرايش مى‏يابد و كتاب مصابيح النور را براى اثبات ديدگاه جديدش مى‏نگارد.
درست همين دگرگونى و تحوّل ديدگاه در اين موضوع براى كِرَاجكى، از شاگردان شيخ مفيد - روى داده است و وى، كتاب الكافى فى الاستدلال را براى اثبات ديدگاه دوم، نوشته بود. ^۵
بيشتر آنچه گذشت، تنها با كمك گزارش سيّد، كشف شد و اگر گزارش وى در دست نبود، تنها با اكتفا به منابع موجود، نمى‏توانستيم اين زواياى پنهان از تاريخ حديث و فقه شيعه را وا كاويم.^۶

منبع ميانى ما، در اخذ روايات به چه مصادرى اعتماد داشته است و اگر مصادر وى، قابل قبول و معتبر باشند، ارزش منبع ميانى نيز افزايش مى‏يابد و برعكس با كم‏اعتبار بودن آن مصادر، از ارزش منبع ميانى نيز كاسته مى‏شود.^۱
براى نمونه سيّد، روايتى را از كتاب الجامع ابن وليد گزارش كرده است كه در التوحيد شيخ صدوق رحمه اللّه نيز همان روايت، ديده مى‏شود.^۲ با سنجش اين دو گزارش، تقريباً جاى ترديد باقى نمى‏ماند كه شيخ صدوق، اين روايت را از كتاب استادش ابن وليد، روايت مى‏كند و از آن جا كه هر دو منبع اين روايت، از منابع معتبر نزد پيشينيان بوده‏اند، بى‏شك اعتبار روايت نيز افزايش مى‏يابد.
اين گونه رديابى منابع روايات در باره برخى كتاب‏هايى كه نويسنده در آنها از سند روايت‏هايش ياد نكرده است، اهمّيتى ويژه مى‏يابد، بخصوص كه سخن از كتابى همچون نهج البلاغة در ميان باشد. از اين رو، گزافه نيست اگر بگوييم سيّد ابن طاووس با يادكرد منابع روايات خود، به ساحت نهج البلاغه نيز خدمتى درخور كرده است. براى نمونه، سيّد نامه گران‏ارج امير مؤمنان عليه السلام به امام حسن عليه السلام را به شكلى كامل و با يادكرد چند سند از دو كتاب الزواجر و المواعظ حسن بن عبد اللَّه عسكرى و الرسائل كلينى گزارش كرده است.^۳ همين نكته كه يكى از منابع اين نامه، كتاب شخصيتى چون كلينى است، بسى بر اعتبار آن مى‏افزايد.^۴البته بايد توجّه داشت كه احتمال گزارش منبع ميانى از همان منبعى كه سيّد از آن گزارش مى‏كند، بسته به مورد آن، مختلف است. براى نمونه، در باره التوحيد شيخ صدوق، اين احتمال نزديك به يقين است؛ ولى در باره نهج