تا زمانى كه علم در كنار عقل قرار نگيرد و عقل به موازات علم ، رشد نكند ، جامعه بشر روى آرامش و آسايش را نخواهد ديد و به گفته امام على عليه السلام :
أفضلُ ما مَنَّ اللّهُ سُبحانَهُ بِهِ عَلى عِبادِهِ عِلمٌ و عَقلٌ، و مُلكٌ و عَدلٌ . ^۱ برترين بخشش خداوند بر بندگانش ، دانش و خرد است و حكمرانى و عدالت پيشگى .
بنا بر اين ، علم در جهان امروز ، بيش از هر وقت ديگر ، نيازمند عقل است و بخش يكم از كتاب حاضر ، بيش از هر زمان ديگر ، كاربرد فرهنگى ، اجتماعى و سياسى دارد .

خطر جهل

ملاحظه آنچه اسلام در ابواب مختلف معرفت شناختى آورده ، نشان مى دهد كه اين آيين الهى ، براى ساختن جامعه ارزشىِ مورد نظر خود ، پيش و بيش از هر چيز ديگر ، به انديشه و شناخت و آگاهى ، اهمّيت داده و انسان ها را از خطر «جهل» و به كار نينداختن انديشه ، بر حذر داشته است .
از منظر اسلام ، جهل ، آفت شكوفايى انسانيت و ريشه همه مفاسد فردى و اجتماعى است ^۲ و تا اين آفت ، ريشه كن نشود ، ارزش ها شكوفا نمى گردند و جامعه انسانى تحقّق نمى يابد .
از ديدگاه اسلام ، جهل ، ريشه همه بدى ها ، ^۳ بزرگ ترين مصيبت ، ^۴ زيانبارترين

خطر علمِ بدون عقل

به فرموده امام على عليه السلام :
العَقلُ لَم يَجنِ عَلى صاحِبِهِ قَطُّ وَ العِلمُ مِن غَيرِ عَقلٍ يَجنى عَلى صاحِبِهِ. ^۱ خرد، هرگز، بر صاحبش جنايت نمى ورزد؛ امّا دانشِ بدون خرد ، بر صاحب خويش جنايت مى كند .
در جهان امروز ، علمْ رشد كرده ؛ ولى عقلْ كاهش يافته است . جامعه كنونى ، مصداق اين فرمايش آن امامِ بزرگ است كه :
مَن زادَ عِلمُهُ عَلى عَقلِهِ كانَ وَبالاً عَلَيهِ . ^۲ هر كه دانش وى بر خردش افزون شود ، دانش، بارى بر او خواهد بود .
و نيز مصداق اين شعر است :

إذا كُنتَ ذا عِلمٍ وَ لَم تَكُ عاقِلاً
اگر دانشورِ بدون خردى
فَأنتَ كَذى نَعلٍ وَ لَيسَ لَهُ رِجلُ ^۳
به سان كسى هستى كه كفش دارد ؛ ولى پا ندارد .
امروز ، علم در اثر جدا شدن از عقل ، به جاى آن كه عامل آرامش ، آسايش ، رشد و تكامل مادّى و معنوى جامعه بشر باشد ، موجب ناامنى ، اضطراب ، فساد و انحطاط مادّى و معنوى انسان ها گرديده است ؛ چرا كه در جهان امروز ، علم ، به صورت ابزارى براى رسيدن به مطامع سياسى و اقتصادى و لذايذ مادّىِ جمعى رفاه طلب و مستكبر و بى عقل در آمده كه با استفاده از اين ابزار كارآمد ، بيش از هر زمان ديگر ، توده هاى مردم را به انحراف و استضعاف مى كشند .