الف ـ نيايش در كنار تلاش
نكته اوّل ، اين كه دعا در كنار تلاش و به كارگيرىِ همه توان براى انجام دادن ساير دستورهايى كه بدان اشاره شد ، ثمر مى دهد ؛ بلكه بدون مجاهدت ، حقيقت دعا تحقّق پيدا نمى كند . لذا امام رضا عليه السلام ضمن حديثى تأكيد مى فرمايد :
مَن سَأَلَ اللّه َ التَّوفيقَ و لَم يَجتَهِد فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ . ۱
هر كه از خدا توفيق جويد ، ولى تلاش نورزد ، خود را مسخره كرده است.
ب ـ مهم ترين شرايط دعا
استجابت دعا ، شرايطى دارد كه در روايات اسلامى ، به تفصيل ذكر شده اند ؛ امّا مهم ترينِ آنها ، اخلاص ، مطابقت قلب و زبان و بويژه انقطاع (قطع اميد) از اسباب و توجّه كامل به حق تعالى است ؛ بلكه شرايط ديگر ، در واقع ، مقدّمه تحقّق اين حالت براى نيايشگر است ، چنان كه نقل شده است كه پيامبر خدا ، در پاسخ كسى كه اسم اعظم خدا را مى جُست تا دعايش اجابت شود ، فرمود :
كُلُّ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّه ِ ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ وَادعُهُ بِأَىِّ اسمٍ شِئتَ . ۲
هر نامى از نام هاى خداوند ، اعظم است . پس دلت را از غير او خالى بدار و او را با هرنامى كه خواستى، صدا بزن.
بهترين عامل انقطاع از غير خدا ، عشق و محبّت اوست . كيمياى محبّت ، چنان سالك را به خدا جذب مى كند كه پيوند جانش را از هر چه جز اوست ، مى بُرَد و هر چه محبّت بيشتر گردد ، حالت انقطاع از غير و اتّصال به معدن عظمت ، افزون تر مى گردد .
