د ـ شرط بهره گيرى از ذكر

يكى از شرايط مهم پذيرفته شدن نماز و بهره گيرى از بركات آن ـ كه در متون اسلامى بر آن تأكيد شده ـ زكات است . لذا قرآن كريم ، در كنار نماز ، مردم را به پرداختن زكات ، دعوت مى كند .
امام رضا عليه السلام در اين باره مى فرمايد :
إنَّ اللّه َ عز و جل أمَرَ بِثَلاثَةٍ مَقرونٍ بِها ثَلاثَةٌ أُخرى : أمَرَ بِالصَّلاةِ وَ الزَّكاةِ ، فَمَن صَلّى و لم يُزَكِّ لَم تُقبَل مِنهُ صَلاتُهُ... . ^۱
خداى عز و جل به سه چيز فرمان داده كه سه چيز هم همراه آنهاست: به نماز و [همراهش ]زكات ، فرمان داده است و از اين رو ، هر كس نماز بگزارد و زكات نپردازد ، نمازش پذيرفته نمى شود ....
نقش پرداختن زكات در بهره گيرى از آثار نماز ، تا آن جاست كه پيامبر خدا مى فرمايد :
لا صَلاةَ لِمَن لا زَكاةَ لَهُ . ^۲
آن كه زكات ندهد ، نمازى ندارد .
گفتنى است كه زكات ، در مفهوم عامّ آن ، شامل مطلق حقوق مالى ، اعم از واجب و مستحب است . لذا امام صادق عليه السلام در پاسخ به سؤالى درباره زكات ظاهرى و باطنى مى فرمايد :
أمَّا الظّاهِرَةُ فَفى كُلِّ ألفٍ خَمسَةٌ و عشرونَ درهما ، و أمَّا الباطِنَةُ فَلا تَستَأثِر عَلى أَخيكَ بِما هُوَ أَحوَجُ إِلَيهِ ^۳ مِنكَ . ^۴
زكات آشكار ، در هر هزار درهم ، بيست و پنج درهم است؛ امّا زكات باطنى (حقيقى) ، آن است كه چيزى را كه برادرت بدان نيازمندتر است ، براى خود ، نگاه ندارى .
بنا بر اين ، مى توان گفت كه مطلق احسان به خلق و گره گشايى از كار مردم براى خدا ، شرط بهره گيرىِ كامل از بركات مطلق ذكر و در رأس آن ، نماز است .

ب ـ كامل ترين مصاديق ذكر

نماز ، كامل ترين مصداق ذكر است و آيه شريف زير ، به همين نكته ظريف اشاره دارد :
«أَقِمِ الصَّلَوةَ لِذِكْرِى . ^۱
نماز را براى ياد من ، بر پا دار» .
نماز ، اگر با آداب و شرايط آن (بويژه حضور قلب) ، انجام شود ، در گام اوّل ، همه زشتى ها و پليدى ها را از انسان دور مى كند و او را به صفت تقوا متّصف مى سازد و در گام دوم ، سالك را به بساط معرفت شهودى و قرب ومحبت الهى مى رسانَد ؛ چنان كه پيامبر صلى الله عليه و آله «نور معرفت» را از بركات نماز مى شمارد و امام على عليه السلام نماز را نردبان عروج جان براى رسيدن به خدا و زيارت او معرفى مى كند .

ج ـ حقيقت ذكر

نكته ديگر ، اين كه حقيقت ذكر ، احساس حضور در محضر حق تعالى است . از اين رو ، ذكر زبانى ، بدون توجّه قلبى ، اثر چندانى در نورانيت دل نخواهد داشت . نشانه توجّه قلبى انسان به آفريدگار جهان نيز مسئوليت شناسى در همه زمينه هاست .
ذكرِ به اين معنا و بويژه تداوم آن ، بسيار دشوار است ؛ چنان كه امام صادق عليه السلام در گفتگو با يكى از يارانش ، درباره سخت ترين چيزهايى كه خدا بر خلقش واجب كرده است ، چنين فرموده است :
ألا أُخبِرُكَ بِأَشَدِّ ما فَرَضَ اللّه ُ عز و جل عَلى خَلقِهِ ؟ قُلتُ : بَلى . قالَ : إنصافُ النّاسِ مِن نَفسِكَ ، و مُؤاساتُكَ أخاكَ ، و ذِكرُ اللّه ِ فى كُلِّ مَوطِنٍ . أما إنّى لا أقولُ : سُبحانَ اللّه ِ ، وَ الحَمدُ للّه ِِ ، و لا إلهَ إلَا اللّه ُ ، و اللّه ُ أكبَرُ ، و إن كانَ هذا مِن ذاكَ ، و لكِن ذِكرُ اللّه ِ ـ جَلَّ و عَزَّ ـ فى كُلِّ مَوطِنٍ إذا هَجَمتَ عَلى طاعَةٍ أو عَلى مَعصِيَةٍ . ^۲
[امام عليه السلام فرمود:] «آيا تو را از سخت ترين واجباتى كه خدا بر خلقش واجب كرده، آگاه نكنم؟» . گفتم : چرا . فرمود : «انصاف دادنت به مردم از جانب خودت ، و سهيم كردن برادرت [در مال ودارايى ات] و ذكر خدا در هر جا ؛ امّا بدان كه مقصود من از ذكر ، گفتن سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه اكبر نيست . اگر چه اينها هم ذكر هستند ؛ بلكه مقصود ، ياد كردن خداى عز و جل در هر جايى است كه آهنگ طاعت يا معصيت مى كنى» .