چهار . روشن ترين معناى حديث
مقتضاى دقّت در آياتى كه انسان را براى خداشناسى به خودشناسى دعوت مى نمايند و مجموع احاديثى كه مفسّر و مبيّن آنهاست و همچنين ، مراجعه به فهم برخى از اصحاب سخن شناس اهل بيت عليهم السلام ، اين است كه روشن ترين معناى حديث ، دعوت به خودشناسى و تدبّر در حكمت هايى است كه در خلقت انسان به كار رفته و حاكى از علم و قدرت بى نهايت آفريدگار اوست .
اين حكمت ها كه در متن قرآن و احاديث اسلامى تشريح شده ، عبارت اند از : چگونگىِ آفرينش انسان از خاك ، چگونگى پيدايش انسان از نطفه ، تصوير جنين در رَحِم ، نفخ روح در جنين ، اختلاف زبان ها و رنگ ها ، تأمين غذاهاى مورد نياز بدن و . . . .
امام صادق عليه السلام در تبيين اين راه ، آيات حكمت و آثار صنع در وجود انسان را بدين گونه جمع بندى فرموده است :
و العَجَبُ مِن مَخلوقٍ يَزعُمُ أَنَّ اللّه َ يَخفى عَلى عِبادِهِ و هُوَ يَرى أَثَرَ الصُّنعِ فى نَفسِهِ بِتَركيبٍ يُبهِرُ عَقلَهُ و تَأليفٍ يُبطِلُ حُجَّتَهُ . ۱
و شگفت از مخلوقى كه مى پندارد خدا از بندگانش پوشيده است ، در حالى كه اثر صنع را در تركيب مُحيّر العقول خويش و پيوند اجزايش به گونه اى كه انكار را بر نمى تابد ، مى بيند.
و نيز در تبيين آيه ۵۳ از سوره فصّلت : «وَ فِى أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ ؛ و در خود شما ، آيا نمى بينيد» ، مى فرمايد :
إنَّهُ خَلَقَكَ سَميعا بَصيرا ، تَغضبُ و تَرضى ، و تَجوعُ و تَشبَعُ ، و ذلِكَ كُلُّهُ مِن آياتِ اللّه ِ . ۲
او تو را شنوا و بينا آفريده است . خشم مى گيرى و خشنود مى شوى ، گرسنه مى شوى وسير مى گردى و اينها همه از نشانه هاى خداست .
جالب توجّه است كه هشام بن حكم ، از شاگردان و ياران سخن شناس امام صادق عليه السلام نيز همين معناى روشن را از آيات و روايات خودشناسى استنباط كرده و درباره خداشناسى از طريق خودشناسى مى گويد :
خداوند عز و جل را از طريق نفْسِ (خويشتنِ) خويش شناختم؛ چرا كه نفس من، نزديك ترين چيز به من است و مى بينم كه پاره هايى گِرد هم آمده و بخش هايى با هم تناسب يافته است . ۳
و در پايان اشاره مى كند كه مقصود از سخن خداوند متعال كه مى فرمايد : «وَ فِى أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ» ، همين معناست .
امّا با كمال تأسّف بايد گفت : در تبيين حديث خودشناسى ، معناى روشنى كه قرآن و احاديث اسلامى بر آن تأكيد دارند ، به كلّى مورد غفلت واقع شده و در شروحى كه ملاحظه شد ، حتّى به عنوان يك معنا در رديف ساير معانى ـ كه بعضا تحميل رأى خود و يا ديگران بر اين حديث شريف است ـ ذكر نشده است و اگر دانشمندان مسلمان ، اين پيام قرآن را درباره خودشناسى گرفته بودند ، اكنون بايد در علوم مربوط به انسان شناسى ، سرآمدِ همه دانشمندان جهان بودند .
1. . بحار الأنوار : ج ۳ ص ۱۵۲ .
2. بحار الأنوار : ج۷۰ ص۱۳۴ .
3. ر. ك دانش نامه عقايد اسلامى : ح ۳۴۶۸ .
