دو . شرح هاى حديث

اين حديث شريف ، از ديرباز ، مورد توجّه علماى اسلام ، بويژه حكيمان و اهل عرفان بوده و رساله ها و مقالات فراوانى درباره آن ، نگارش يافته است .
برخى شروح مستقل ، عبارت اند از : ^۱
۱ . الرسالة الوجودية فى معنى قوله صلى الله عليه و آله : «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» (چاپ قاهره) .
۲ . رساله اى در شرح حديث : «من عرف نفسه» ، از عماد الدين بن يونس پنجهزارى . اين نسخه را [آية اللّه ]حسن حسن زاده به طبع رسانده است . ^۲
۳ . رساله اى در شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از عارف عبد اللّه بَليانى كه در سال ۱۳۵۲ ش ، با چند رساله ديگر به طبع رسيده است . ^۳
۴ . رساله اى در شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از حسن حسن زاده آملى كه در هزار و يك كلمه به طبع رسيده است . ^۴
۵ . رساله اى در شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از حسن حسن زاده آملى ، كه مخطوط است . ^۵
علامه تهرانى در الذّريعة ، پنج رساله در شرح اين حديث ، معرّفى كرده است . ^۶
۶ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از احمد بن زين الدين اَحسايى . ^۷
۷ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از احمد بن صالح بن طوق قطيفى .
۸ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از صدر الدين كاشف دزفولى (۱۱۷۴ ـ ۱۲۵۶ ق) .
۹ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از عماد الدين مازندرانى .
۱۰ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از على بن احمد بن حسين آل عبد الجبّار قطيفى (م ۱۲۸۷ق) .
۱۱ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، كه مؤلّف آن ، مجهول است . ^۸
۱۲ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، كه مؤلّف آن مجهول است . ^۹
۱۳ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از مولانا برهان الدين بغدادى . ^۱۰
۱۴ . شرح حديث: «أعلمكم بنفسه أعلمكم بربّه» ، از ملّا اسماعيل خواجويى مازندرانى . ^۱۱
۱۵ . مرآةُ المحقّقين در معناى: «من عرف نفسه» ، از شيخ محمود شبسترى . ^۱۲
۱۶ . زبدة الطريق در معناى«من عرف نفسه» ، از درويش على بن يوسف گوگَدى . ^۱۳
۱۷ . معنى: «من عرف نفسه» ، از شيخ حبيب عجمى . ^۱۴
۱۸ . الغوثية شرح «من عرف نفسه» ، از عبد القادر گيلانى . ^۱۵
۱۹ . الفصوص در قول: «من عرف نفسه» ، از محيى الدين عربى . ^۱۶
۲۰ . النورية در حديث: «من عرف نفسه» ، از آقا شمس الدين . ^۱۷
۲۱ . أسرار الدقائق فى شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از بدر الدين سماوى . ^۱۸
۲۲ . شرح حديث: «من عرف نفسه» ، از امام محمّد غزّالى . ^۱۹
۲۳ . القول الأشبه فى حديث: «من عرف نفسه» ، از جلال الدين ابو بكر سيوطى . ^۲۰
۲۴ . نقطة الوحدة در معنى: «من عرف نفسه» ، شيخ ابواسحاق (تركى) . ^۲۱
۲۵ . معنى: «من عرف نفسه» ، از امام محمّد غزّالى (تركى) . ^۲۲
۲۶ . رساله قبس المقتبس ، از ملّا حبيب الله شريف كاشانى . ^۲۳
۲۷ . الغوثية شرح «من عرف نفسه فقد عرف ربّه» ، از سيّد محمّد مهدى تنكابنى . ^۲۴
بجز رساله هاى مستقل ، شروح ضمنى بسيارى نيز بر اين حديث ، نگاشته شده كه به برخى از آنها اشاره مى شود :
۱ . صد كلمه ، رشيد الدين وطواط ، كلمه ششم ، ص ۵ ـ ۶ .
۲ . الميزان فى تفسير القرآن ، [علّامه] سيّد محمّد حسين طباطبايى ، ج ۶ ، ص ۱۶۹ ـ ۱۷۶ .
۳ . صد كلمه ، حسن حسن زاده آملى ، كلمه ۲۶ .
۴ . هزار و يك نكته ، حسن حسن زاده آملى ، نكته ۱۰۵ ، ۱۲۸ و ۵۴۱ .

نگاهى به حديثِ «مَن عَرَفَ نَفسَه ...»

يك . سند حديث

اين حديث شريف ، در منابع مختلف روايى نقل شده است ؛ امّا سند متّصل به اهل بيت عليهم السلام ندارد .
گفتنى است كه اين حديث ، يكى از يكصد سخنى است كه ابو عثمان عمرو بن بحر جاحظ (م ۲۵۵ ق) از سخنان كوتاه امير مؤمنان ، انتخاب كرده است و آن را مطلوبُ كلّ طالب من كلام أمير المؤمنين علىّ بن أبى طالب ناميده و در توصيف آن گفته است :
هر سخنش با هزار سخن زيباى عرب ، برابرى مى كند . ^۱
بر اساس برخى روايات ، اين حديث ، پيش از اسلام نيز مطرح بوده و در صُحُف ادريس عليه السلام آمده است . از راغب اصفهانى نيز نقل شده كه در رساله «تفصيل النشأتين و تحصيل السعادتين» ، آورده است :
قد رُوى إنّه ما أنزل اللّه من كتاب إلّا و فيه : «إعرِفْ نفسَكَ ـ يا إنسان ـ تَعرِفْ رَبَّكَ» . ^۲
روايت شده كه خداوند ، هيچ كتابى فرو نفرستاد ، جز آن كه در آن بود: «اى انسان ! خود را بشناس ، خدايت را مى شناسى».
بارى ! حديث ياد شده ، اصطلاحا «مُرسَل» ناميده مى شود و چگونگى اِسناد آن مشخّص نيست ؛ ليكن با عنايت به اين كه مضمون آن در آياتى كه بدان اشاره شد ، آمده و در واقع ، اين حديث ، شرح و تفسير آن آيات است ، نيازى به ارزيابى سند ندارد و لذا بسيارى از محدّثان و محقّقان ، آن را پذيرفته و بدان ، استناد كرده اند .