۳ . كليد هستى شناسى

دسته سوم ، احاديثى هستند كه تصريح مى كنند خودشناسى ، مقدّمه و كليد هستى شناسى است ؛ چنان كه از امام على عليه السلام نقل شده است :
مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَهُوَ لِغَيرِهِ أعرَفُ . ^۱
آن كه خود را بشناسد ، ديگران را بهتر مى شناسد.
مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَدِ انتَهى إِلى غايَةِ كُلِّ مَعرِفَةٍ و عِلمٍ . ^۲
آن كه خود را بشناسد ، به نهايتِ هر شناخت و دانشى مى رسد.

۴ . كليد خداشناسى

دسته چهارم ، احاديثى هستند كه خودشناسى را كليد خداشناسى ، بلكه برابر با خداشناسى مى دانند كه مشهورترينِ آنها اين حديث شريف است كه از پيامبر خدا و امام على عليه السلام روايت شده كه فرموده اند :
مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّهُ . ^۳
آن كه خود را بشناسد ، پروردگارش را شناخته است .

۵ . مقصود از خودشناسى

دسته پنجم ، احاديثى اند كه مقصود از خودشناسى را تبيين و تفسير مى كنند .
اكنون با عنايت به اين كه در ميان همه آيات و رواياتى كه مردم را به خودشناسى دعوت كرده اند ، حديث شريف «مَن عَرَفَ نَفسَه فقَد عَرَفَ رَبَّه» مورد توجّه دانشمندان ، بويژه اهل حكمت و عرفان قرار گرفته ، توجّه به چند مطلب در اين باره ، ضرور به نظر مى رسد .

۲ . زيان هاى جهل به خود

دسته دوم ، احاديثى هستند كه به بيان زيان هاى نشناختن خود پرداخته اند . در اين روايات ، تأكيد شده است كه انسان ، تا خود را نشناسد ، نمى تواند جهان بينى درستى داشته باشد و راه رستگارى و نجات را در زندگى بيابد . بخشى از سخنان امام على عليه السلام در اين باره ، چنين است :
مَن جَهِلَ نَفسَهُ كانَ بِغَيرِ نَفسِهِ أجهَلَ . ^۱
آن كه خود را نشناسد ، به غير خود ، نادان تر است.
كَيفَ يَعرِفُ غَيرَهُ مَن يَجهَلُ نَفسَهُ ؟! ^۲
آن كه خود را نشناخته ، چگونه ديگرى را بشناسد ؟!
لا تَجهَل نَفسَكَ، فَإِنَّ الجاهِلَ مَعرِفَةَ نَفسِهِ جاهِلٌ بِكُلِّ شَى ءٍ . ^۳
از خود بى خبر مباش كه بى خبر از خود ، از همه چيز بى خبر است.
مَن لَم يَعرِف نَفسَهُ بَعُدَ عَن سَبيلِ النَّجاةِ ، و خَبَطَ فِى الضَّلالِ وَ الجَهالاتِ . ^۴
كسى كه خود را نشناسد ، از راه رهايى دور مى افتد و در گم راهى و نادانى فرو مى غلتد.