اقسام احاديث دعوت به خودشناسى

احاديث اسلامى ، با الهام از قرآن ، فراوان بر خودشناسى تأكيد دارند . اين احاديث را مى توان به چهار دسته تقسيم كرد :

۱ . ارزش خودشناسى

اين دسته ، احاديثى هستند كه خودشناسى را با ارزش ترينِ شناخت ها معرّفى مى كنند ؛ مانند آنچه از امام على عليه السلام روايت شده است كه :
أَفضَلُ المَعرِفَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ . ^۱
برترين شناخت ، خودشناسى است.
المَعرِفَةُ بِالنَّفسِ أَنفَعُ المَعرِفَتَينِ . ^۲
سودمندترين شناخت ، خودشناسى است .
أَفضَلُ الحِكمَةِ مَعرِفَةُ الإِنسانِ نَفسَهُ. ^۳
برترين حكمت ، خودشناسى است .
غايَةُ المَعرِفَةِ أَن يَعرِفَ المَرءُ نَفسَهُ . ^۴
نهايت شناخت ، خودشناسى است .
مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ . ^۵
سودمندترينِ شناخت ها، خودشناسى است .
و از امام باقر روايت شده :
لا مَعرِفَةَ كَمَعرِفَتِكَ بِنَفسِكَ . ^۶
هيچ شناختى مانند اين نيست كه خود را بشناسى.

تحليلى درباره نقش خودشناسى در خداشناسى

از نگاه قرآن كريم ، در آفرينش انسان ، نشانه ها و دلايل روشنى براى خداشناسى وجود دارد كه هر كس اهل لجاجت نباشد و بخواهد از راه دليل و برهان ، حقايق هستى را بپذيرد ، مى تواند با دقّت در حكمت هاى وجودِ خود ، با آفريدگار جهان و حقيقة الحقايق ، آشنا شود :
«وَ فِى خَلْقِكُمْ وَ مَا يَبُثُّ مِن دَابَّةٍ ءَايَـتٌ لِّقَوْمٍ يُوقِنُونَ. ^۱
و در آفرينش شما و جنبندگانى كه پراكنده است ، نشانه هايى براى اهل يقين است» .
«وَ فِى الْأَرْضِ ءَايَـتٌ لِّلْمُوقِنِينَ وَ فِى أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ . ^۲
ودر زمين، براى اهل يقين ، نشانه هايى [متقاعد كننده] است ، و در خودِ شما ؛ مگر نمى بينيد؟» .
«سَنُرِيهِمْ ءَايَـتِنَا فِى الْأَفَاقِ وَ فِى أَنفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ . ^۳
به زودى، نشانه هاى خود را در كرانه ها[ى هستى] و در خودشان به آنان نشان خواهيم داد تا برايشان روشن شود كه او حقّ است» .
اين آيات ، تصريح مى كنند كه نه يك دليل و نشان ، بلكه دليل ها و نشانه هاى فراوانى در وجود انسان براى آشنايى با آفريدگار جهان هست كه انسان نمى تواند حقيقتا خودشناس ، امّا خدا نشناس باشد .