چگونه خداوند ، خود را به انسان، شناسانده است؟
اگر دقّت كنيم ، خواهيم ديد كه خداوند متعال ، خود را از هر طريق ممكن ، به مردم معرّفى كرده و انواع ابزارها و امكانات درونى و برونىِ خداشناسى را براى بشر ، فراهم ساخته است . از اين رو ، شيخ المحدّثين ، صدوق رحمه الله در تفسير سخن امام على عليه السلام كه مى فرمايد : «إِعرِفوا اللّه َ باللّه ِ ؛ خدا را به خدا بشناسيد» ، مى گويد :
عَرَفنَا اللّه َ بِاللّه ِ لأَِنّا إن عَرَفناهُ بعُقولِنا فَهُوَ عز و جل واهِبُها؛ و إن عَرَفناهُ عز و جل بِأَنبِيائِهِ و رُسُلِهِ و حُجَجِهِ عليهم السلام فَهُوَ عز و جل باعِثُهُم و مُرسِلُهُم و مُتَّخِذُهُم حُجَجا؛ و إن عَرَفناهُ بِأَنفُسِنا فَهُوَ عز و جلمُحدِثُها ، فَبِهِ عَرَفناهُ . ۱
خدا را به خدا شناختيم ؛ چون اگر او را به خِردهايمان بشناسيم ، خِرد را همو بخشيده است ، واگر با پيامبران و فرستادگان و حجّت هايش بشناسيم ، باز خداى عز و جل خود ، آنان رابر انگيخته و فرستاده و به عنوان حجّت، بر گرفته ، و اگر با نفْس خود بشناسيم ، باز هم خداى عز و جل آن را پديد آورده است . پس خدا را به خدا شناخته ايم .
آنچه خداوند متعال ، براى آشنايى با خود ، در درونِ وجود انسان قرار داده است ، سرشت خداشناسى ، عقل و قلب است ، و آنچه در بيرون از وجود انسان قرار داده ، عبارت است از وحى و انبيا .
وظيفه انبياى الهى ـ همان طور كه امام على عليه السلام فرموده ـ هدايت فطرت و عقل ، و زدودن موانع و حجاب هاى معرفت از ديده آنهاست :
فَبَعَثَ فيهِم رُسُلَهُ ، و واتَرَ إِلَيهِم أَنبياءَهُ ، لِيَستَأدوهُم ميثاقَ فِطرَتِهِ ، و يُذَكِّروهُم مَنسِىَّ نِعمَتِهِ ، و يَحتَجّوا عَلَيهِم بِالتَّبليغِ ، و يُثيروا لَهُم دَفائِنَ العُقولِ ، و يُروهُم آياتِ المَقدِرَةِ ... . ۲
پس در ميان آنان ، پيامبرانش را برانگيخت و پيامبرانش را پى در پى به سوى آنان فرستاد تا اداى ميثاق فطرت را از آنان بخواهند و نعمت هاى از ياد رفته را به آنان يادآور شوند و با اطّلاع ، بر آنان احتجاج كنند و دفينه هاى خرَدِ ايشان را بيرون كِشند و نشانه هاى قدرتش را بر آنان بنمايانند .
بنا بر اين ، همان طور كه در شمارى از احاديث آمده است ، معرفت ، ساخته و پرداخته خداست . اوست كه ابزارهاى شناخت را به انسان ، عنايت كرده و امكان به دست آوردن آن را فراهم ساخته است . انسان ، مى تواند با بهره گيرى از هدايت انبياى الهى و زدودن موانع معرفت ، با ديده عقل و دل ، به روشنىْ جلوه هاى جمال حضرت احديّت را مشاهده كند .
بر اساس اين تحليل ، مى توانيم بسته به مراتب خداشناسى ، سه تفسير روشن از «شناخت خدا با خدا» ارائه كنيم :
