شمارى از آراى غير منطبق بر خلفاى دوازده گانه

نظريه اوّل : حاكمان دوران اقتدار سياسى اسلام

بيهقى ^۱ و قاضى عياض ^۲ گفته اند : مقصود از خلفاى دوازده گانه كسانى هستند كه در دوران عزّت خلافت و قوّت اسلام ، حكومت كرده اند و مردم بر آنان اجتماع داشته اند . اين دوران تا ايّام حكومت يزيد بن عبد الملك ، ادامه داشته است .
طبق اين نظريه ، افزون بر خلفاى راشدين ، معاويه ، يزيد ، عبد الملك ، وليد ، سليمان ، عمر بن عبد العزيز ، يزيد بن عبد الملك ، هشام بن عبد الملك و وليد بن يزيد ، مصاديق خلفاى دوازده گانه اند !

نقد نظريه اوّل

ايرادهايى كه به نظريه بيهقى و قاضى عياض وارد شده ، عبارت اند از :
۱ . هيچ استدلالى بر اين ادّعا ارائه نشده است .
۲ . مجموع اين افراد ، بيش از دوازده نفر هستند .
۳ . حتّى بنا بر مبناى خود قائلان ، مشخّص نشده است كه چرا امام حسن عليه السلام معاوية بن يزيد و مروان ، از اين جمع خارج شده اند و چرا خلفاى عبّاسى در اين مجموعه جاى نگرفته اند ؟ آيا كوتاه بودن مدّت خلافت و يا تغبير خاندان خلافت ، خليفه را از خليفه بودن ، ساقط مى كند ؟!
۴ . با قطع نظر از حكومت حاكمان اوّليه پس از پيامبر صلى الله عليه و آله ، واضح است كه به دست گرفتن قدرت توسّط معاويه و حاكمان پس از او از طريق زور و قوّه قهريه بوده است . بنا بر اين ، شايسته عنوان خلافت پيامبر صلى الله عليه و آله نيست ؛ زيرا مردم بدون اختيار و با اكراه و اجبار ، مجبور به پذيرش خلافت آنان گشته اند (همانند خلفاى بنى عبّاس) .
۵ . اتّفاق نظر بر خلافت تمامى اين افراد ، وجود ندارد . ابتداى حكومت ابو بكر ، اين گونه است (امام على عليه السلام ، اهل بيت عليهم السلام و بعضى از بزرگان صحابه ، حاكميت ابو بكر را تا چند ماه نپذيرفتند) . نيمه دوم خلافت عثمان هم با شورش و اعتراض همراه بود و بنا بر اين ، اجماع بر خلافت او وجود نداشت . خلافت امام على عليه السلام نيز از آغاز تا انجام ، مورد پذيرش معاويه و مردم شام قرار نگرفت . در برخى مواقع هم با مخالفت اصحاب جمل و اصحاب نهروان رو به رو شد .
۶ . بيشتر اين افراد ، در پىِ اقامه معالم دين (بر پا داشتن احكام دين) نبوده اند . بنا بر اين ، مشمول توصيف پيامبر صلى الله عليه و آله نمى گردند . بيهقى ، خود به اين مطلب اشاره كرده و نوشته است :
مقصود از اقامه دين ، بر پا داشتن نشانه هاى دين است ـ خدا داناتر است ـ ، هر چند برخى از آنان ، كارهاى نامشروع انجام مى دادند . ^۳