پژوهشى درباره احاديث مربوط به تعداد امامان

بر پايه احاديثى كه در فصل نهم آمد ، پيامبر خدا دوازده نفر از خاندان خود را يكى پس از ديگرى به عنوان جانشينان خود و امامان و رهبران آينده جهان اسلام ، به امّت ، معرّفى كرده است . اين متون را به دو دسته مى توان تقسيم كرد :
دسته اوّل ، احاديثى كه در منابع روايى پيروان اهل بيت عليهم السلام آمده است . سند اين احاديث ، صحيح و معتبر است و دلالت آنها نيز بر مبناى پيروان اهل بيت ، در موضوع امامت ، روشن و غيرقابل ترديد است . بسيارى از اين احاديث ، در اين فصل ، نقل شد .
دسته دوم ، احاديثى كه منابع اهل سنّت از پيامبر خدا روايت كرده اند . اين احاديث نيز بر مبناى اهل سنّت از صحّت و اعتبار لازم برخوردارند ؛ ليكن دلالت آنها به وضوحِ دلالت احاديث دسته اوّل نيست و از اين رو ، احتمالات مختلفى در تبيين مقصود از آنها ذكر شده است .
در اين پژوهش ، علاوه بر ارزيابى سند اين دسته از احاديث ، روشن خواهد شد كه مقصود از آنها نيز ، چيزى جز مدلول روايات دسته اوّل نيست .

۱ . ارزيابى سند احاديث

در زمينه ارزيابى سند احاديث مربوط به تعداد خلفا ، چند نكته قابل ذكر است :
الف . سند اين احاديث در منابع كهن و معتبر اهل سنّت ^۱ به جابر بن سَمُره و ابى جُحَيفه مى رسد .
ب . گزارش جابر بن سَمُره ^۲ نزد اهل سنّت ، صحيح و معتبر است . بَغَوى در ارزيابى اين حديث مى گويد :
بر صحّت اين حديث ، اتّفاق وجود دارد . ^۳
افزون بر اين ، آلبانى برخى طُرُق اين حديث را صحيح مى داند . ^۴ همچنين ، اين حديث ، در صحيح مسلم ^۵ و صحيح البخارى ^۶ روايت شده كه اين نقل ها نيز نزد اهل سنّت ، معتبر شمرده مى شوند ، هر چند در نقل بخارى به جاى «إثنا عشر خليفة» ، «إثنا عشر أميرا» آمده است .
ج . گزارش جابر بن سَمُره ، با همان اسنادى كه در منابع اهل سنّت آمده ، در منابع حديثى شيعه نيز نقل شده است . ^۷
د . احاديث ياد شده ، علاوه بر جابر بن سَمُره از طريق عبد اللّه بن عمر ، عبد اللّه بن مسعود ، عبد اللّه بن عمرو بن عاص ، اَ نَس بن مالك ، عبد اللّه بن ابى اَوفى و ابو جُحَيفه وَهْب بن عبد اللّه نيز نقل شده اند ؛ ليكن منابعى كه اين گزارش ها را روايت كرده اند ، مصادر شيعى هستند .
ه . نكته قابل تأمّل ، اين است كه سخنى با آن اهمّيت و سرنوشت سازى كه آينده رهبرى در جامعه اسلامى را رقم مى زند ، چرا آن گونه كه بايد ، مورد توجّه صحابيان قرار نگرفته و كمتر به نقل آن پرداخته اند تا آن جا كه حديث «إثنا عَشَرَ خليفة (دوازده خليفه)» به حديث جابر بن سَمُره معروف گرديده است ؟
بى ترديد ، سياسى بودن مضمون حديث ، در نقل نشدن آن توسّط اصحاب پيامبر صلى الله عليه و آله مؤثّر بوده است . لذا عدم شهرت نقل آن از طرق مختلف ، دلالت بر بى توجّهى صحابيان به اين موضوع مهم ندارد .