1.ابو حامد غزّالى، در توضيح وجوب توبه براى همگان و در همه حال، مى نويسد : و امّا بيان وجوب توبه به طور مستمر و در همه حال، اين است كه هيچ بشرى خالى از معصيت نيست ؛ حال يا با اعضا و جوارح خود نافرمانى خدا مى كند، يا اگر در برخى حالات از معصيت با جوارح خالى باشد، نيّت گناه در دل او راه پيدا مى كند و اگر از قصد گناه هم خالى باشد، از وسوسه هاى شيطان كه افكار گوناگونِ غافل كننده از ياد خدا را در دل او مى افكند، به دور نيست و اگر از اين هم به دور باشد، از غفلت و قصوردر شناخت خدا و صفات و افعال او خالى نيست. اينها همه ، نقص است و اين نقص، علل و اسبابى دارد كه رها كردن اين علل و اسباب ، با پرداختن به علل و عوامل ضدّ آنهاست و بازگشت از يك راه به راهى مخالف آن . مراد از توبه هم بازگشت است. به هر حال، خالى بودن آدمى از اين نقص، قابل تصوّر نيست، منتها اندازه اين نقص در انسان ها فرق مى كند؛ ولى اصل آن، گريز ناپذير است. به همين دليل، پيامبر خدا فرموده است : «گاه دلم را غبارى مى گيرد تا جايى كه شبانه روزى هفتاد مرتبه از خدا آمرزش مى طلبم». نيز از همين رو، خداوند ايشان را به اين آيه گرامى داشته است : «تا خدا گناهان قبل و بعد تو را ببخشايد» . وقتى پيامبر خدا چنين حالى داشته باشد، ديگران چگونه حالى خواهند داشت؟ فيض كاشانى رحمه الله نيز در ذيل آن مى گويد : در كتاب قواعد العقائد در بخش عبادت ها، توضيح داديم كه گناه پيامبران و اوصياى آنان، مانند گناهان ما نيست؛ بلكه گناه آنان عبارت است از: ترك دوام ذكر خدا و سرگرم شدن به امور مباح و در نتيجه، محروم شدن از بسيارىِ اجر و پاداش. در الكافى به سندى نيكو از على بن رئاب روايت شده است كه گفت : از امام صادق عليه السلام درباره آيه «و هر گرفتارى و مصيبتى كه به شما مى رسد، به سبب اعمال خودتان است و خدا از بسيارى از گناهان، گذشت مى كند» پرسيدم و گفتم: آيا به نظر شما گرفتارى هايى كه به على عليه السلام و بعدا به خانواده او رسيد، به سبب اعمال خود آنها بوده، در حالى كه آنان، خاندانى پاك و معصوم اند؟ فرمود : «پيامبر خدا، بدون آن كه گناهى كرده باشد، شبانه روز، صد بار به درگاه خدا توبه مى كرد و آمرزش مى طلبيد. همانا خداوند، اولياى خود را گرفتار مصائب مى كند تا به سبب آن، اجر و پاداششان دهد، بدون آن كه گناهى كرده باشند» ، همچون گناهان ما .

1.هود : ۳.

2.هود : ۵۲.

3.الدعوات : ص ۸۶ ح ۲۹ ، بحارالأنوار : ج ۹۳ ص ۲۸۴ ح ۳۰ .

4.مستدرك الوسائل : ج ۵ ص ۳۲۰ ح ۵۹۸۷ نقلاً عن ابن أبي جمهور في درر اللآلي .

5.الزهد للحسين بن سعيد : ص ۷۳ ح ۱۹۵ عن الحرث بن المغيرة ، بحارالأنوار : ج ۱۶ ص ۲۸۳ ح ۱۳۲ .

6.الكافي : ج ۲ ص ۴۳۸ ح ۴ ، بحارالأنوار : ج ۹۳ ص ۲۸۲ ح ۲۵ .

7.قال أبوحامد الغزالي ـ في بيان عموميَّة وجوب التوبة في الأشخاص والأحوال ـ : وأمّا بيان وجوبها على الدوام وفي كلِّ حال فهو أنَّ كلَّ بشر لا يخلو عن معصية بجوارحه، فإن خلا في بعض الأحوال عن معصية الجوارح فلايخلو عن الهمِّ بالذنوب بالقلب، فإن خلا عن الهمِّ فلا يخلو عن وسواس الشيطان بإيراد الخواطر المتفرِّقة المذهلة عن ذكر اللّه ، فإن خلا عنه فلا يخلو عن غفلة وقصور في العلم باللّه وبصفاته وآثاره . وكلُّ ذلك نقص وله أسباب، وترك أسبابه بتشاغل أضدادها رجوع عن طريق إلى ضدِّه. والمراد بالتوبة الرجوع ، ولايُتصوَّر الخلوُّ في حقِّ الآدميِّ عن هذا النقص ، وإنّما يتفاوتون في المقادير ، فأمّا الأصل فلابدَّ منه ؛ ولهذا قال صلى الله عليه و آله : «إنّه لَيُغانُ على قَلبِي حتّى أستَغفِرَ اللّه َ تعالى في اليَومِ واللَّيلَةِ سَبعينَ مَرّةً» ولذلك أكرمه اللّه بأن قال : «لِيَغْفِرَ لكَ اللّه ُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِكَ وما تَأخَّرَ» الفتح : ۲ . وإذا كان هذا حاله فكيف حال غيره ؟! أقول (القائل : الفيض رضوان اللّه تعالى عليه) : قد بيَّنّا في كتاب «قواعد العقائد» من ربع العبادات أنَّ ذنب الأنبياء والأوصياء عليهم السلام ليس كذنوبنا ، بل إنّما هو تَركُ دوام الذكر والاشتغال بالمباحات وحرمانهم زيادةَ الأجر بسبب ذلك ، روي في «الكافي» بسند حسن عن عليِّ بن رئاب قال : سألتُ أبا عبدِاللّه ِ عليه السلام عن قولِ اللّه ِ تعالى : «وما أصابَكُم مِن مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أيديكُم ويَعْفُو عَن كَثيرٍ» الشورى : ۳۰ . أرَأيتَ ما أصابَ عليّا وأهلَ بيتِهِ عليهم السلام مِن بَعدِهِ، هُو بما كَسَبَت أيدِيهِم وهُم أهلُ بيتِ طَهارَةٍ مَعصُومونَ ؟ فقالَ : إنَّ رسولَ اللّه ِ صلى الله عليه و آله كانَ يَتوبُ إلَى اللّه ِ ويَستَغفِرُهُ في كلِّ يَومٍ وليلَةٍ مِئةَ مَرَّةٍ من غَيرِ ذَنبٍ ، إنَّ اللّه َ يَخُصُّ أولياءَهُ بالمَصائبِ لِيَأجُرَهُم علَيها مِن غَيرِ ذَنبٍ . الكافي : ج ۲ ص ۴۵۰ ح ۲ . يَعني كَذُنُوبِنا . (المحجّة البيضاء : ج ۷ ص ۱۷ و ۱۸) .