يك . شيطان ، به تنهايى زمينه ساز گناهان نيست
پاسخ اوّل ، بر اين نكته استوار است كه خطاها و گناهانى كه از انسان سر مى زند ، تنها به شيطان و اغواگرى او مربوط نمى شوند ؛ بلكه دو منشأ اساسى ديگرى هم دارند : نفْس امّاره ، و زنگارهاى متراكمى كه پيامد گناهان پيشين اند و دل را آلوده و سياه ساخته اند .
در واقع ، عنايت الهى اى كه در ماه رمضان شامل انسان مى شود ، تنها تأثير عامل نخستين را ـ كه مربوط به شيطان است ـ از بين مى برد؛ امّا دو عامل ديگر ، همچنان نقشْ ايفا مى كنند و براى انحراف انسان و سر زدن گناهان از او و غافل ماندن وى ، كافى اند .
بر فرض كه روزه بتواند وسوسه هاى شيطان و كشش هاى نفْس امّاره را بپوشانَد و تأثير آنها را در كشاندن انسان به طرف خطاها و گناهان از بين ببرد ، زنگارهاى متراكم از گناهان گذشته ، كافى اند كه براى روزه دار ، خطرآفرين باشند و او را در معرض غفلت و گناه قرار دهند .
دو . در بند بودن شيطان ها ، نسبى است
گفتيم كه زنجيرى كه شيطان را به بند مى كشد ، از خودِ روزه ماه رمضان پديد مى آيد و نه از چيز ديگر . بنا بر اين ، هر چه روزه درست تر و كامل تر باشد ، زنجيرى كه شيطان را به بند مى كشد و جلوى نفْس امّاره را مى گيرد ، محكم تر خواهد بود و از ميزان غفلت و انحراف هاى ناشى از آن ، خواهد كاست . بر اين پايه ، مى توان گفت : روزه آنان كه در ماه رمضان ، گناهانى مرتكب مى شوند ، روزه كاملى نيست .
