چهار . تعيين شب قدر
قرآن كريم ، نزول قرآن را در ماه رمضان مى داند: « شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِى أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْءَانُ ؛ ماه رمضان ، ماهى است كه قرآن ، در آن نازل شده است» و از سوى ديگر ، با صراحت ، نزول آن را در شب قدر مى داند: « إِنَّـآ أَنزَلْنَـهُ فِى لَيْلَةِ الْقَدْرِ ؛ ما آن را در شب قدر ، نازل كرديم» . مقتضاى جمع ميان اين دو آيه ، آن است كه شب قدر ، حتما در ماه رمضان باشد . اين ، در حالى است كه در احاديث اهل سنّت ، در بيان اين كه شب قدر ، كدام شب از شب هاى ماه رمضان است ، اختلافات فراوانى است ، به گونه اى كه جمع ميان آنها ممكن نيست.
احاديثى كه از اهل بيت عليهم السلام در تعيين شب قدر نقل شده اند ، به پنج دسته قابل تقسيم اند:
دسته اوّل . احاديثى كه شب قدر را در دهه آخِر ماه رمضانْ تعيين مى كنند.
دسته دوم . احاديثى كه : شب قدر را يكى از سه شبِ: نوزدهم ، بيست و يكم و بيست و سوم مى دانند . ۱
دسته سوم . احاديثى كه مى گويند: شب قدر ، در يكى از دو شبِ بيست و يكم و بيست و سوم است. ۲
دسته چهارم . احاديثى كه شب بيست و سوم را به طور معيّن ، شب قدر مى دانند.
دسته پنجم . احاديثى كه دلالت مى كنند بر اين كه شب هاى: نوزدهم ، بيست و يكم و بيست و سوم ، هر كدام به گونه اى در تعيين سرنوشت انسان ها و امور آنان ، نقش دارد؛ ولى نقش اساسى و نهايى ، مربوط به شب بيست و سوم است.
تأمّل در اين پنج دسته از احاديث ، نشان مى دهد كه نه تنها ميان آنها تعارضى نيست ، بلكه آنها مؤيّد يكديگرند.
توضيح ، اين كه از ديدِ احاديث اهل بيت عليهم السلام و شمار قابل توجّهى از احاديث اهل سنّت ، شب قدر ، شب بيست و سوم است. از اين رو ، ابن بابويِه صدوق (م ۳۸۱ ق) مى گويد :
بزرگان شيعه ، درباره شب قدر ، همه يك سخن اند كه: آن ، شب بيست و سوم ماه رمضان است . ۳
احاديث دسته اوّل ، دوم و سوم كه براى درك فضيلت شب قدر ، به اِحيا و كارهاى خوب در دهه آخر ماه رمضان توصيه دارند ، همچنين احاديثى كه به اِحياى شب هاى نوزدهم ، بيست و يكم و بيست و سوم سفارش مى كنند ، همگى به دو نكته بر مى گردند:
نخست . مسلمانان از شب زنده دارى شب هاى ماه رمضان ، بيشترين بهره را از عطايا و دستاوردهاى آن داشته باشند ، چنان كه در حديثى ، رازِ پوشيده بودن شب قدر در ميان شب هاى مختلف ، اين گونه بيان شده است :
إنَّ اللّه َ إنَّما يَستُرُها عَنكم نَظَرا لَكم . ۴
خداوند ، آن را از شما پنهان داشته است تا عنايت بيشترى به شما نمايد .
دوم . گر چه شب قدر ، شب بيست و سوم است ، امّا به آن معنا نيست كه آن دو شب ديگر ، هيچ نقشى نداشته و در تقدير امور و سرنوشت انسان ، بى اثرند .
1. ر . ك : المصنّف ، عبد الرزاق : ج ۴ ص ۲۵۱ ح ۷۶۹۶، كنز العمّال: ج ۸ ص ۵۳۹ ح ۲۴۰۵۷؛ مجمع البيان : ج ۱۰ ص ۷۸۷ .
2. ر . ك : الكافى : ج ۴ ص ۱۵۶ ح ۱ و ۲، تهذيب الأحكام: ج ۳ ص ۵۸ ح ۲۰۰ و ۲۰۱، كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ۲ ص ۱۵۹ ح ۲۰۲۹، الأمالى ، طوسى: ص ۶۸۹ ح ۱۴۶۶ وص ۶۹۰ ح ۱۴۶۷، بحار الأنوار: ج ۹۷ ص ۴.
3. الخصال : ص ۵۱۹ ح ۷ ، بحار الأنوار : ج ۹۷ ص ۱۶ ح ۳۱ .
4. بحار الأنوار : ج ۳۴ ح ۳۴۶.
