ب ـ بحثى اجتماعى

كسى كه در شئون «اجتماع انسانى» تأمّل مى كند و درباره ويژگى ها و آثارى اين پديده موسوم به «جامعه» مى انديشد، شكّى برايش باقى نمى ماند كه آنچه اين اجتماع را پديد آورده و سپس آن را به شاخه هاى گوناگون تقسيم كرده، طبيعت انسانى است؛ زيرا طبيعت انسانى، با الهام از جانب خداوند سبحان، اين نكته را دريافته كه براى بقا و كمال خود به كارها و فعّاليت هاى اجتماعى نياز دارد. از اين رو ، به اجتماع پناه مى بَرد و افعال و رفتار خود را بر وضع اجتماعى منطبق مى سازد. او به كمك علوم (صورت هاى ذهنى) و ادراكات ، احتياجات مادّى خود و طرز رسيدن به آنها را از طريق رفتارهاى بدنى تشخيص داده است. چيزى كه اين ادراكات و صورت هاى ذهنى را با افعال خارجى مرتبط مى سازد، همان جهات و علل فعل است (مانند : عقيده داشتن به خوب و بد بودن كارها و لزوم يا شايسته بودن فلان كار) و ديگر اصول اجتماعى (مانند : رياست و مرئوسيّت ، و مالكيت و اختصاص ، و معاملات عمومى و خصوصى) و ساير قواعد و قوانين عمومى و آداب و رسوم قومى و ملّى كه با تغيير و تحوّل اقوام و مناطق و اعصار، تغيير و تحوّل پيدا مى كنند. همه اين مفاهيم و قوانين مبتنى بر آنها ، ساخته طبيعت انسانى است كه با نوعى الهام الهى صورت گرفته است. طبيعت انسان با اين مفاهيم و قوانين ، باورها و خواست هاى ذهنى ، خود را در خارج ، مجسّم مى سازد و سپس با كار و كردن و نكردن و پيمودن راه كمال به سوى آنها حركت مى كند.
رويكرد عبادى به خداوند سبحان، كه از تمام شئون مادّه ، منزّه ، و از اين كه متعلّق حسّ مادى واقع شود ، پاك و مبرّاست، هر گاه بخواهد از مرز دل و باطن بگذرد و به منطقه افعال ، كه فقط در ميان ماديّات دور مى زنند، وارد شود ، هيچ چاره و گريزى نيست، مگر اين كه اين توجّه قلبى عبادى ، تجسّم خارجى پيدا كند ، به اين ترتيب كه توجّهات قلبى، با ملاحظه ويژگى ها و خصوصيات آنها، در قالب افعال و حركات مناسبى ريخته شوند. مثلاً هدف از سجده، اظهار خوارى و ذلّت است و هدف از ركوع، تعظيم و بزرگداشت و هدف از طواف، فداكارى و جانبازى و هدف از قيام، احترام و هدف از وضو و غسل، پاكيزه شدن براى ايستادن در حضور خدا. شكى نيست كه توجّه به معبود و روى كردن بنده به او در عبوديّتش، روح عبادت اوست و بدون آن عبادت، حيات و موجوديتى ندارد. عبادت براى آن كه به كمال و ثبات و تحقّق خويش برسد، نياز به تجسّم يافتن در افعال و اعمال دارد.
بت پرستان و پرستندگان ستارگان و ديگر اجسام انسانى و غير انسانى، در مقام عبادت معبودهايشان، از فاصله هاى نزديك ، رو به روى آنها مى ايستادند و عبادت مى كردند ؛ امّا اديان آسمانى، از جمله اسلام ـ كه تصديق كننده همه اديان آسمانى است ـ ، كعبه را قبله قرار داد و دستور داد تا در نماز ـ كه هر مسلمانى موظّف به انجام دادن آن است ـ ، در هر نقطه اى از جهان رو به قبله بِايستند و در برخى حالات ، از رو به قبله يا پشت به قبله بودن ، نهى فرموده است و در حالات و مواردى هم ، رو به قبله بودن را مستحب دانسته است. بدين سان، توجّه قلبى دائمى را به خانه خدا جلب كرده و اين كه انسان در هيچ حالتى ، از خلوت و جَلوَت ، ايستادن و نشستن، خواب و بيدارى، عبادت و طاعت و حتّى در پست ترين حالات (حالت تخلّى) خدايش را فراموش نكند. اين بود آثار توجّه قبله از نظر فردى .
و امّا از نظر اجتماعى، موضوع شگفت انگيزتر و تأثيرات توجّه به قبله ، روشن تر و مؤثّرتر است ؛ زيرا توجّه عموم مردم در تمام زمان ها و مكان ها به يك نقطه و كانون، وحدت فكرى و ارتباط اجتماعى و پيوستگىِ قلبى آنها را مجسّم مى سازد و اين ، لطيف ترين روحى است كه ممكن است در كلّيه شئون حيات مادّى و معنوى افراد جامعه دميده شود و جامعه را به عالى ترين پيشرفت برساند و كامل ترين و نيرومندترين وحدت را در آن ، ايجاد كند. اين نعمت را خداوند به بندگانِ مسلمان خود ارزانى داشته و به وسيله آن ، يكپارچگى دينى و شكوه و عظمت اجتماعى آنها را حفظ كرده است، حتّى با اين همه دسته بندى ها و اختلافات مذهبى و فرقه اى كه در ميان آنها پديد آمده، به طورى كه دو نفر آنها در يك رأى ، اتفاق ندارند ، باز اين يك عامل قوى براى حفظ وحدت آنهاست . خداوند متعال را براى نعمت هايش سپاس مى گوييم . ^۱