1.از ديدگاه نگارنده ، در صورت صحّت اين روايت ، ظاهراً مقصود از آن ، خوردن هميشگى ماهى براى برخى مزاج ها يا در برخى از مناطق است ؛ چه اين كه شمارى از احاديث از عادت كردن به خوردن گوشت ماهى نهى كرده اند (ر. ك : ج۲ ، ص۴۸۷). به هر روى، هدف از آوردن اين گونه روايات ، گشودن باب پژوهش هاى علمى است.

2.. در مكارم الأخلاق به جاى «خوردن» ، عبارت «گوشت» آمده است .

3.. گياهى كه براى شستن دست و جامه به كار برده مى شود .

4.مقصود آن است كه امام ، عليه السلام هنگامى كه پس از غذا خوردن دست ها و دهان خود را با آبى كه به اشنان آميخته است ، مى شُست ، دهان خويش را كاملاً مى بست تا چيزى از آن به دهان وى نرود .

5.ممكن است مقصود ، حمّام هاى آن عصر باشد كه از نظافت كافى برخوردار نبوده است .

1.الثقات لإبن حبّان ، ج ۹ ، ص ۱۷۰ عن عقبة بن عامر ، سير أعلام النبلاء ، ج ۹ ، ص ۹۵ ، كنز العمّال ، ج ۱۵ ، ص ۲۶۴ ، ح ۴۰۸۸۹ نقلاً عن ابن النجّار عن أبي الخير مرثد بن عبد اللّه نحوه.

2.المحاسن ، ج ۲ ، ص ۲۷۰ ، ح ۱۸۶۵ عن هشام بن سالم ، مكارم الأخلاق ، ج ۱ ، ص ۳۵۰ ، ح ۱۱۳۹ وفيه «لحم الحيتان» ، بحار الأنوار ، ج ۶۵ ، ص ۲۰۸ ، ح ۴۷.

3.أي الإمام الرضا عليه السلام .

4.الكافي ، ج ۶ ، ص ۳۷۸ ، ح ۲.

5.الكافي ، ج ۶ ، ص ۴۹۷ ، ح ۴ ، تهذيب الأحكام ، ج ۱ ، ص ۳۷۷ ، ح ۱۱۶۲.