از نگاه امام عليه السلام ، به عنوان يك قاعده عمومى ، در هر زمينه كه تجربه كافى فراهم شود ، كار ، محكم و استوار مى گردد، و چه رسا اين مطلب را در اين سخن فرموده است :
مَن حَفِظَ التَّجارِبَ أصابَت أفعالُهُ. ^۱ آن كه تجربه آموزد ، رفتارش استوار مى گردد.

۳ . تمركز انديشه

تمركز انديشه ، جوانب هر مسئله را براى پژوهشگر روشن مى سازد و موجب مى گردد وى رأيش را با اعتنا و توجّه به همه ملزومات ارائه مى كند. هر چه انسان در پژوهش ، به تمركز بيشتر در انديشه برسد ، به حقيقت ، نزديك تر مى شود و هر چه تمركزش كمتر گردد ، از حقيقت ، دورتر مى شود. از اين رو ، اگر پژوهشگر مى خواهد از رأيى استوار برخوردار باشد ، مى بايد عوامل تمركز انديشه را فراهم سازد و از موانع تمركز ، دورى كند.

عوامل تمركز انديشه

مهم ترين عواملى كه به تمركز فكر مى انجامند ، در اين روايت امام صادق عليه السلام جمع شده اند :
خَمسُ خِصالٍ مَن فَقَدَ واحِدَةً مِنهُنَّ لَم يَزَل ناقِصَ العَيشِ زائِلَ العَقلِ مَشغولَ القَلبِ: فَأوَّلُها صِحَّةُ البَدَنِ، وَالثّانِيَةُ الأَمنُ، وَالثّالِثَةُ السَّعَةُ فِي الرِّزقِ، وَالرّابِعَةُ الأَنيسُ المُوافِقُ... وَالخامِسَةُ ـ وهِيَ تَجمَعُ هذِهِ الخِصالَ ـ الدَّعَةُ. ^۲ پنج خصلت است كه هر كس يكى از آنها را از دست بدهد ، دل مشغول ،

فِي التَّجارِبِ عِلمٌ مُستَأنِفٌ. ^۱ در تجربه ها ، دانش جديد [نهفته] است.
و نيز چه رسا و زيبا فرموده است كه :
رَأيُ الرَّجُلِ عَلى قَدرِ تَجرِبَتِهِ. ^۲ [ارزش] رأى آدمى ، به اندازه تجربه و خُبرويّت اوست.
يعنى هر چه تجربه انسان در زمينه هايى كه اظهار رأى مى كند ، افزون تر گردد ، اظهار نظرش به واقع نزديك تر مى شود. به سخن ديگر ، هر كه باتجربه و خبره تر باشد ، رأيش استوارتر است.
در روايت ديگرى ، از امام على عليه السلام چنين نقل شده است :
أملَكُ النّاسِ لِسَدادِ الرَّأيِ كُلُّ مُجَرَّبٍ . ^۳ سرآمدِ مردم در داشتنِ رأى استوار ، انسان هاى باتجربه اند.
بنا بر اين ، امام على عليه السلام دانشى را كه از راه تجربه به دست مى آيد ، دقيق تر از دانشى مى داند كه تنها در فضاى درس و بحث حاصل گردد.
به عقيده ايشان ، طبّ تجربى از طبّ كلاسيك به حكمت و علم پزشكى ، نزديك تر است. بدين جهت مى فرمايد:
المُجَرَّبُ أحكَمُ مِنَ الطَّبيبِ . ^۴ انسان باتجربه ، داناتر از پزشك است.