197
دانش نامه عقايد اسلامي - جلد اوّل

۹.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خرد ، نخستين آفريده خداوند سبحان است .

۱۰.پيامبر خدا صلى الله عليه و آله :خداوند ، خرد را آفريد . سپس او را به سخن آورد و او پاسخ داد . آن گاه خداوند [ به خرد ]فرمود : «سوگند به عزّت و جلالم كه آفريده اى دوست داشتنى تر از تو نيافريدم ؛ به وسيله تو مى گيرم و به وسيله تو مى بخشم . به جلالم سوگند كه تو را در هر كه دوست بدارم، كامل مى سازم و در هر كس كه مبغوض بدارم ، ناقص مى گذارم».

۱۱.امام على عليه السلام :خداوند عز و جل در نهاد فرشتگان ، خردى بدون شهوت ، قرار داد و در چارپايان ، شهوتى بدون خرد آفريد ؛ امّا در آدميان ، خرد و شهوت را به هم در آميخت . پس ، هر آن كس كه خردش بر شهوتش پيروز گردد ، از فرشتگان، برتر است و هر آن كس كه شهوتش بر خردش غالب گردد ، از چارپايان ، پست تر است .

۱۲.امام صادق عليه السلام : خداوند، خرد راـ كه نخستين آفريده روحانىِ او در سَمت راست عرش است ـامام صادق عليه السلام : خداوند، خرد را از نور خود آفريد . آن گاه بدو گفت : «پشت كن» . او نيز پشت كرد . پس فرمود : «روى آور» . خرد ، روى آورد . پس از آن ، خداوند متعال فرمود : «تو را بزرگ آفريدم و بر تمام آفريده هايم ارجمند داشتم» .
پس از آن، جهل (نادانى) را از درياى شور و تاريك ، خلق كرد و بدان فرمود : «پشت كن» . او نيز پشت كرد . پس فرمود : «روى آور» . او رو نياورد . پس به جهل فرمود : «گردنكشى كردى» . آن گاه او را لعنت كرد . ۱

1.در ملاقاتى كه در تاريخ ۲۶ / ۸ / ۱۳۷۹ با آية اللّه محمّد تقى بهجت داشتم ، ايشان ضمن اشاره به اين كه برخى از روايات ، نياز به سند ندارند و قوّت متن آنها گواه حُجّيت آنهاست ، فرمودند : مثل روايتى كه درباره خلقت عقل نقل شده و من بدان يقين دارم و در كتب متأخّرين ديده ام ؛ ولى يادم نيست كجا ديده ام. متن حديث اين است : لمّا خلقُ اللّه العقل ، قال له أقبل فأقبل فقال له من أنا ومن أنت؟ قال : أنا أنا و أنت أنت! ، ثمّ قال له: أدبر فأدبر فقال له : من أنا ومن أنت؟ قال أنا العبد الذليل وأنت الربّ الجليل . وقتى خداوند ، خرد را آفريد، به وى فرمود: «بيا» . پس آمد . آن گاه فرمود: «من كيستم و تو كيستى؟» . گفت: من منم و تو تو! آن گاه به وى فرمود: «پشت كن» . او نيز پشت كرد . آن گاه به وى فرمود: «من كيستم و تو كيستى؟» . گفت : من بنده خوارم و تو پروردگار بزرگ هستى . وقتى عقل در مقابل نور قرار مى گيرد، احساس مى كند كه خود، چيزى است. نمى داند او آينه دار نور حق ـ تعالى ـ است و خود ، چيزى ندارد و لذا مى گويد: «من منم، و تو تو!» ؛ امّا وقتى ادبار كرد، در تاريكى محض قرار مى گيرد و مى فهمد كه هيچ ندارد. از اين رو مى گويد: «أنا العبد الذليل و أنت الربّ الجليل» . بعد اضافه فرمودند: «آيا اين روايت، احتياج به سند دارد؟! اين ، توحيد و ارشاد به حكم عقل است» . همچنين از اين جانب خواستند كه منبع اين روايت را پيدا كنم ؛ ليكن به رغم تلاش هاى فراوان ، تاكنون مصدرى براى آن يافت نشده است، نه از كتب قدما و نه از كتب متأخّران . (رى شهرى)


دانش نامه عقايد اسلامي - جلد اوّل
196

۹.عنه صلى الله عليه و آله :أوَّلُ ما خَلَقَ اللّهُ سُبحانَهُ وتَعالَى العَقلُ. ۱

۱۰.عنه صلى الله عليه و آلهـ في حَديثِ خَلقِ العَقلِ ـ: ... ثُمَّ خَلَقَ العَقلَ فَاستَنطَقَهُ فَأَجابَهُ ، فَقالَ : وعِزَّتي وجَلالي ما خَلَقتُ خَلقًا هُوَ أحَبُّ إلَيَّ مِنكَ ، [بِكَ] ۲ آخُذُ، وبِكَ اُعطي ، وعِزَّتي لاَُكَمِّلَنَّكَ فيمَن أحبَبتُ ، ولَأَنقُصَنَّكَ فيمَن أبغَضتُ. ۳

۱۱.الإمام عليّ عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل رَكَّبَ فِي المَلائِكَةِ عَقلاً بِلا شَهوَةٍ ، ورَكَّبَ فِي البَهائِمِ شَهوَةً بِلا عَقلٍ ، ورَكَّبَ في بَني آدَمَ كِلَيهِما ، فَمَن غَلَبَ عَقلُهُ شَهوَتَهُ فَهُوَ خَيرٌ مِنَ المَلائِكَةِ ، ومَن غَلَبَت شَهوَتُهُ عَقلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ البَهائِمِ. ۴

۱۲.الإمام الصادق عليه السلام :إنَّ اللّهَ عز و جل خَلَقَ العَقلَ وهُوَ أوَّلُ خَلقٍ مِنَ الرّوحانِيّينَ عَن يَمينِ العَرشِ مِن نورِهِ ، فَقالَ لَهُ : أدبِر فَأَدبَرَ ، ثُمَّ قالَ لَهُ : أقبِل فَأَقبَلَ ، فَقالَ اللّهُ تَبارَكَ وتَعالى : خَلَقتُكَ خَلقًا عَظيمًا وكَرَّمتُكَ عَلى جَميـعِ خَلقـي .
ثُمَّ خَلَقَ الجَهلَ مِنَ البَحرِ الاُجاجِ ظُلمانِيًّا فَقالَ لَهُ : أدبِر فَأَدبَرَ ؛ ثُمَّ قالَ لَهُ : أقبِل فَلَم يُقبِل ، فَقالَ لَهُ : اِستَكبَرتَ ، فَلَعَنَهُ. ۵

1.حلية الأولياء: ج ۷ ص ۳۱۸ عن عائشة ؛ عوالي اللآلي: ج ۴ ص ۹۹ ح ۱۴۱ ، المحجّة البيضاء: ج ۵ ص ۷ ، سعد السعود: ص ۲۰۲ وفيه «وكان المسلمون قد رووا : ... » ، بحار الأنوار: ج ۱ ص ۹۷ ح ۸.

2.مابين المعقوفين سقط من المصدر ، وهو ممّا يقتضيه السياق .

3.مسند زيد : ص ۴۰۹ عن زيد عن أبيه عن جدّه عن الإمام عليّ عليهم السلام وراجع نوادر الاُصول : ج ۲ ص ۶۰ .

4.علل الشرائع : ص ۴ ح ۱، مشكاة الأنوار: ص ۴۳۹ ح ۱۴۷۴ عن الإمام الصادق عليه السلام نحوه، بحار الأنوار: ج ۶۰ ص ۲۹۹ ح ۵ .

5.الكافي : ج ۱ ص ۲۱ ح ۱۴ ، الخصال: ص ۵۸۹ ح ۱۳ ، علل الشرائع : ص ۱۱۴ ح ۱۰ ، المحاسن : ج ۱ ص ۳۱۱ ح ۶۲۰، مشكاة الأنوار : ص ۴۴۱ ح ۱۴۸۵ وليس فيه «من البحر الاُجاج ظلمانيًّا» وكلّها عن سماعة بن مهران، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۱۰۹ ح ۷ .

  • نام منبع :
    دانش نامه عقايد اسلامي - جلد اوّل
    سایر پدیدآورندگان :
    رضا برنجكار
    تعداد جلد :
    10
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    01/01/1385
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 13260
صفحه از 518
پرینت  ارسال به