بودند. اغلب ناچار بودند اعتراف کنند که راويان متقدّم نسبت به گفته‏هاي مشايخ خود سهل‏انگار بوده‏اند. اگرچه بزرگاني چون حسن بصري، ابن‌سيرين، قَتاده، أعمش و حتي زُهري از خرده‏گيري ناقدان به سبب بيان آشفتة اَسانيد در امان نبودند، با اين حال ناقدان که از ابتدا نمي‏خواستند از تصميم قاطع خود صرف‌نظر کنند، بايد (در شرايط موجود) درباره عيوب اين نوع احاديث با تساهل بسيار داوري مي‏کردند. در موارد ديگر، قالب اِسناد ترکيبي که از زمان زُهري رواج يافته بود، مانعي بر سر راه روش انتقادي آنان بود. وقتي سُدّي (متوفاي ۱۲۷ ق) که اندکي از او مسن‌تر بود، در تفسيرش بر قرآن (که طبري به طور مبسوط از آن استفاده کرده است) هميشه براي گفته‏هاي خويش نمونه‏هايي از منابع زير تدارک مي‏بيند: عَن أبي‌مالک و أبي‌صالح عن ابن‌عباس و عن مُرّة عن ابن‌مسعود و عن ناس من أصحاب رسول اللّه صلي الله عليه و آله ‏، هر گونه امکان تحليل انتقادي از اين اِسنادها را از بين مي‏برد؛ در حقيقت، ناقدان در قضاوت درباره سُدّي به شدت اختلاف‏ نظر پيدا کردند.^۱
موضوع ديگري هم بود که حتي مشکلات بيشتري ايجاد مي‏کرد. هنگامي که قديم‏ترين محدّثان نيم قرن پس از رحلت حضرت محمد صلي الله عليه و آله سعي کردند احاديث را جمع‏آوري کنند، مدت‌ها بود که اصحاب مسن‌تر او که در رکابش جنگيده و براي او کار کرده بودند، درگذشته بودند. اين گردآورندگان به ناچار به «اصحاب» جوان‏ترش که در کودکي او را درک کرده بودند، اعتماد کردند. از يک سو، اين‌که از ابوبکر و عمر و ديگر هم‌قطاران حضرت محمّد صلي الله عليه و آله سخنان کمتري در احاديث نقل شده، دليلي فزون‌تر بر صداقت راويان است. از سوي ديگر، اين‌که احاديث صحيح در وهلة نخست متکي بر شهادت اصحاب جوان‏تر پيامبرند، در تعيين اعتبارشان اهمّيّت دارد. از اين رو متکلّمان سُنّي با انگيزه‏هاي دروني و داوطلبانه از حق نقد چشم‏پوشي کردند. آنان دريافتند که بررسي دوبارة تمام مسائلي که در سدة اول مؤمنان را چنان برانگيخته و سبب اختلاف عقيده دربارة جنگ‌هاي داخلي شده است، خطرناک‌ترين

وادار به سکوت کنند، بسيار وسوسه‌کننده بود، با اين حال توجه داشتند که جدل درباب ماهيت قرآن نزد حضرت محمّد صلي الله عليه و آله و اصحابش مطرح نبوده است.

اگرچه در صداقت ناقدان سدة سوم ترديدي وجود ندارد،^۱ آنان با وجود زمينه‏هاي داخلي و خارجي، در موقعيتي نبودند که حديث را از عناصر جعلي بپالايند. آنان به وسيلة نقد صوري قادر بودند متن هر حديث را تا نيمة نخست سدة دوم پي‏جويي کنند، امّا اطّلاعات دقيقي براي رديابي آن تا دوره‏اي قديم‏تر نداشتند. از اين رو، في‌المثل چون زمان تولّد بسياري از راويان سدة دوم معلوم نبود، اغلب چنين امکاني وجود نداشت که روشن کند آنان با راويان سلف شخصاً ارتباط داشته و از آنان «سماع» حديث کرده‏اند يا نه. با توجه به نبود اخبار معتبر، راحت‏تر آن بود که تسليم اين وسوسه شوند که زمان زندگي راويان را بسيار قديم بدانند و در نتيجه آنان را به خطا به صحابه پيامبر متصل سازند. در مورد زمان زندگي صحابة پيامبر وضع به مراتب از اين بدتر بود. اين باور صرفاً عقيدة مردم عادي نبود که بعضي از آنان بيش از حد معمول زندگي کرده‏اند. اين با سخن مشهور پيامبر به اين مضمون که هيچ يک از معاصرانش تا صد سال ديگر زنده نخواهد بود، تعارض داشت.^۲ علمايي سختگير چون مُسلم معناي تحت‏اللفظي آن را اخذ کردند و زمان مرگ آخرين «صحابي»^۳ را سال ۱۰۰ هجري دانستند که خود ادعايي دست و دل بازانه است وقتي توجه داشته باشيم که پيامبر در سال ۱۱ هجري رحلت کرده است. حديث آنگونه که در آغاز سدة دوم متداول بود، فاقد ويژگي‌هاي خارجي کاربرد صحيح اِسناد بود که ناقدان [حديث] در سدة سوم به عنوان شرط اصلي وضع کرده