دقيقي بود که مورد توجه مکتب مدينه بود. بصريان نامداري چون حسن بصري (متوفاي ۱۱۰ ق) متکلم و قَتاده (۶۱ ـ ۱۵۷ ق) مفسّر مشهور قرآن به حدّي در ذکر منابع خود بي‏توجه بودند که نقد حديث در دوره‏هاي بعد نتوانست اعتبار منابع آنان را بسنجد. از اين رو [اهل] حجاز چندان به حکمت شرق (يعني منطقة عراق) توجه نمي‏کردند. ابن‌اسحاق (متوفاي ۱۵۰ ق) و واقدي (متوفاي ۲۰۶ ق) با اکراه روايات اهل عراق را به کار مي‏بردند. مالک بن انس از معاصران عراقي خود تنها هُشيم بن بشير (۱۰۴ ـ ۱۸۳ ق) را عالم ثقه در علم حديث مي‏دانست.^۱ نقل شده که حتي زُهري فقط وقتي از احاديث أعمش کوفي (۶۰ ـ ۱۴۸ ق) از مواليان طبرستان آگاه شد نظر ناخوشايند خود نسبت به آنان را تغيير داد.^۲ با اين حال گفته مي‏شد که أعمش ـ همراه با ابـواسحاق سبيعي (متوفاي ۱۲۷ ق) ـ احاديـث کوفي را تحريف مي‏کرده است. در واقع او (مانند اغلب کوفيان که پيروان شيفته علي عليه السلام بودند) مطالبي را در فضيلت علويان براي سيّدِ حِميَري، از شيعيان افراطي، نقل کرده است.^۳ امّا در اوايل سدة دوم اصول مکتب مدينه و شرايط سخت‏تر آن به تدريج، حتي در عراق، غلبه يافت. تأثير عراق، خصوصاً پس از سقوط امويان که عالمان بسياري از حجاز به بغداد مرکز نوپيدا و بالندة حکومت عباسيان مهاجرت کردند، افزايش يافت.
علم حديث در مصر به دست يزيد بن أبي‌حبيب (۵۳ ـ ۱۲۸ ق) فرزند يکي از اسيران نوبي اهل دُنقله رواج يافت.^۴ بنابر روايت عالم متبحّر ابن‌يونس پيش از آن مصريان، فقط به حکايات اخلاقي (الترغيب) و پيشگويي‏هايي دربارة جنگ‏ها و شورش‏ها در آخر الزمان (الملاحم والفتن) مي‏پرداختند. در دوران پرآشوب جنگ‏هاي داخلي بسياري از مردم مشتاق شنيدن خيال‏پردازي‏هاي مربوط به آخرالزمان بودند؛ مطالبي که علاوه بر قصه‏هاي اهل کتاب و حکايات اوليا شامل

بود که بر اساس اين روايات کتابي درباب مغازي پيامبر تأليف کرد.^۱ عروة از اِسناد، يعني سلسله راوياني که متن حديث را به منبع آن مي‏رساند، آگاه بود، هر چند استفاده او از اين شاخصة ادبيات حديثي اسلامي هنوز بسيار ساده، ابتدايي و نامنظم بود. در عين حال عروة به فقاهت نيز نامور بود و يکي از «فقيهان هفتگانة» مدينة النبي شمرده مي‏شد.
علم حديث به سرعت از مدينه به شام که هم‏مرز حجاز بود، گسترش يافت. رشته‏هاي ارتباطي عميقي بين اين دو منطقه وجود داشت. امويان رابطة بسيار نزديک خود با سرزمين آبا و اجدادي‏شان را حفظ کردند. از حدود سال ۷۵ که حکومت‏شان به امنيت دست يافته بود، فردي بسيار مستعد و مشتاق جذب دربار آنان شد که در محيط بستة سياسي و اقتصادي حجاز جايي براي بروز نداشت. محمّد بن مسلم بن شهاب زُهري (حدود ۵۱ ـ ۱۲۴ق) از برجسته‏ترين شاگردان عروة قبل از سال ۸۱ يا ۸۲ هجري به دمشق رفت. او از قبيلة مشهور قريش بود (پدربزرگش در غزوة بدر و اُحد عليه پيامبر جنگيده بود) و در دوران جواني در مدينه مشتاقانه احاديث را جمع‏آوري و ثبت مي‏کرد. پس از آنکه قبيصة بن ذويب، وزير عبدالملک او را به خليفه معرفي کرد، به واسطة کثرت دانش که آن را در خدمت امويان به کار برد، ديري نگذشت که صاحب نام و جاه شد. در دوران يزيد بن عبدالملک (حکومت ۱۰۱ ـ ۱۰۵ ق) منصب قضاوت يافت، و در زمان هشام بن عبدالملک (حکومت ۱۰۵ ـ ۱۲۵ ق) تربيت فرزندان خليفه به او سپرده شد. او بارها براي حج به مکّه و مدينه سفر کرد. آخرين سال‏هاي عمرش را در حجاز در ملکي که امويان به او بخشيده بودند، گذراند. زُهري از بزرگترين محدّثان اسلام است. او به سبب تربيت شاگردان بسيار، نفوذ فوق‏العاده زيادي به دست آورد که اثر آن در همة کتاب‏هاي حديثي هويداست.
پس از چندي علم حديث در عراق پايه گرفت. پيشتر در اينجا سنّتي بومي وجود داشت که کاملاً به گذشتة سياسي اين منطقه پيوند مي‏خورد، و فاقد نظام استناد