۳ ـ ۲ ـ رهيافت‏هاي ديگر در تحليل احاديث

مفاهيم و تئوري‏هاي ادبي جديد تاکنون بسيار به ندرت در پژوهش‏هاي حديثي مطرح شده‏اند. از باب نمونه، دو رسالة دکتري که در دهة ۱۹۶۰ ميلادي با اين
رويکرد نگاشته شده‏اند، تا همين اواخر هيچ اقبال و ادامه‏اي پيدا نکردند.^۱ ارزشمندي و فوايد اين رهيافت را دو محقّق غربي به نام‏هاي دانيل بومنُت و سباستين گونتِر در مقالات خود نشان داده‏اند.^۲ بومُنت مفاهيم و تئوري‏هاي ژرار ژِنِت در‌باب گفتمانِ نقلي ـ ‌روايي (Narrative Discourse) را در تحليل ساختار و سبک خبرِ نقلي ـ داستاني به‌ کار برد.^۳ گونتِر نيز استدلال آورد که روايات مورد بحث را بهتر است حکايت‏پردازي‏هاي غير واقعي بشماريم.^۴ به نظر وي، استفاده از يافته‏هاي حکايت‏شناسي «پاره‏اي از ويژگي‏هاي دروني و بسيار شگفت‏انگيز اين متون را آشکار خواهد ساخت.» استفاده از تحليل ادبي در رواياتي که به صورت‏هاي مختلف نقل شده‏اند، حتي ما را به رديابي و کشف سير نقل آن حديث رهنمون مي‏کند.
محقّقان غربي در پژوهش‏هاي خود به موضوع نقد حديث در ميان مسلمانان توجه و اعتناي اندک داشته‏اند. در حقيقت تاکنون هيچ اثري منتشر نشده است که روش‏هاي اسلامي در نقد حديث را مورد بررسي و ارزيابي قرار دهد، يا تحقيق کند که نخستين مدوّنان حديث در قرن سوم هجري براي تفکيک روايات موثّق از موارد
جعلي يا محرّف از چه روش‏هايي استفاده کرده‏اند.^۵ اين بي‏توجهي و فقر مطالعاتي چه بسا نتيجة داوري‏هاي تند و خشن گلدتسيهر در ‌باب نقد حديث مسلمانان بوده است. به عقيدة وي، سيستم نقد حديث اسلامي تقريباً به طور کلي بر ملاک‏هايي شکلي، از قبيل سند مبتني بوده است. متن يا محتواي احاديث فراموش شده يا صرفاً جايگاهي بسيار حاشيه‏اي داشته‏اند.^۶ نقد حديث در ميان مسلمانان کارآمديِ بسيار اندکي داشته، و از نظر گلدتسيهر، اين روش‏ها قادر نبوده‏اند حتي رواياتي را شناسايي کنند که حاوي «عيان‏ترين اشتباهات تاريخي»^۷ (crudest anachronisms) بوده‏اند. پس از گلدتسيهر، اين ديدگاه مورد قبول بسياري از محقّقان غربي، و حتي برخي از متخصصان حديث‏پژوهي اسلامي واقع شد.^۸ آلبرِشت نُت، هرچند خود به سيطرة بحث سندي در نظام نقد حديث مسلمانان اذعان داشت، کوشيد تصويري معقول‏تر و متوازن‏تر از اهداف، سير تحول و عملکرد نقد حديث مسلمانان به دست
دهد و جايگاه نقد متن در حديث‏پژوهي اسلامي را با رهيافت‏هاي انتقادي غربيان مقايسه کند.^۹ مقالة وي که ترجمة آن در فصل ۱۶ کتابِ حاضر آمده است، نيک نشان مي‏دهد که در شناخت سير تطوّر نقد حديث اسلامي و روش‏هاي انتقادي مدوِّنان جوامعِ حديثي در قرن سوم هجري، تا چه اندازه به مطالعات جزيي و موردي نيازمنديم.^۱۰
از مجموع مطالب فوق‌الذکر خوب پيداست که مقالات اين کتاب به مضامين خاصي از احاديث نمي‏پردازند، بلکه بيشتر به مسائل انتقادي کلي‏تري از قبيل شکل، خاستگاه / منشأ، نقل، حفظ و وثاقت حديث توجه دارند. به گواهيِ مقالات اين کتاب و ديگر کتاب‏هاي مجموعة حاضر، متون حديثي بر جوانب مختلفي از عقلانيت و فرهنگ اسلامي تأثير گذارده‏اند. در اين مجال اندک، فرصت آن نيست که حق مطلب را ادا کرده، به درستي نشان دهيم اين متون و منابع چه تأثير عظيمي بر شناخت ما از شکل‏گيري دنياي کهن اسلام دارند.
اما چنين استفاده‌هايي از حديث مستلزم داشتنِ روش‏شناسي‏اي است که در برخورد با مشکلات فراوان تاريخي، رهيافتي انتقادي و منسجم برگزيند، و از اين طريق به روشي بيانجامد که بر مطالعات و پژوهش‏هاي حديثي در غرب حاکم شود. هنوز بسيار زود است که با قطع و يقين به اين پرسش پاسخ دهيم که آيا بحث و جدل‏هاي کنوني سرانجام به نتيجه خواهد رسيد. بسياري از محقّقان تا همين چند دهة اخير به متون و منابع حديثي موجود، توجه علمي و پژوهشيِ چنداني نداشتند، و بخش اعظم اين منابع هنوز هم به ندرت توجه انتقادي کسي را به خود جلب کرده يا اصلاً نکرده است. بيفزاييم که در اين ميان، وسايل کمک پژوهشي و منابع تازه‏تر با سرعت فراوان در دسترس ما قرار مي‏گيرند.
با تمام اين احوال، موضوعات و مباحثِ مطرح شده در اين کتاب، خود سنگ‏بناي تحقيقات بعدي خواهد بود، و هر پژوهشي در آينده ناگزير از رويارويي و جدي گرفتن اين پرسش‏هاست. هر پژوهش مهمي که درصدد استفاده از مبحثِ حديثي خاصي ـ در فقه، تاريخ، مناسک، کلام يا اعتقادات ـ است، ناگزير بايد نسبت به مسائل انتقادي که در اين مقاله مطرح شد، ديدگاهي خاص برگزيند و آينده نيز جز اين نخواهد بود.