401
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

«ه» و «ط» دارند که پيامبر صلي الله عليه و آله ۳ بار بر بند ۷ تأکيد مي‏کند که: «خوبي نمي‏تواند چيزي جز خوبي پديد آورد». چنين تکراري، امري شناخته شده در کلمات نبوي است که به وضوح در روايت زير نشان داده شده است. «هنگامي که او کلامي مي‏گفت، سه بار آن را تکرار مي‏کرد تا ديگران آن را کاملاً بياموزند».۱ گونه «ج» اين تکرار سه‏تايي را ندارد، امّا نبودش به هيچ وجه در متني اين شکلي غير عادي نيست. حتي احتمال دارد که تکرار عبارت در بند ۷، ويژگي مختص به قديمي‏ترين گونة روايت مورد بحث باشد.
بند ۹ هم به طور کامل در گونه‏هاي «ج»، «ه» و «ط» وجود دارد، البته با يک اختلاف کوچک متني در پايان، که آن نيز مهم است، زيرا در گروه چهارم هم همان تفاوت وجود دارد، يعني «ثمَّ عادت و أکلت» (سپس دوباره شروع به خوردن کرد) به جاي «ثم رتعت». گروه‏هاي سوم و چهارم هم از اين جهت که فعل «اجترّت» (نشخوار کرد) به رفتارهاي «آکلة الخَضِر» (علف‏خوار) اضافه شده است، با يکديگر مشابه‏اند.
بندهاي ۱۰ و ۱۱ کوتاه‏تر از آن چيزي است که در گروه اول است. بند ۱۰ در اين جا چنين است. «پس اين ثروت علف نرم است. چنان چه کسي به اندازه حقش از آن بردارد و آن را جايي صرف کند که حقاً بدان تعلق دارد، ياور (معونه) خوبي است». و بند ۱۱: «اما آن که به نامشروع از آن بردارد، چونان کسي است که مي‏خورد بي‏آنکه سير شود». لازم به يادآوري است که در گونة «ه» بندهاي ۴، ۵ و ۶ وجود ندارد.
شواهدي که از إسناد گروه سوم بر مي‏آيد آزار دهنده است. در دو گونة «ج» و «ه»، به عنوان قديمي‏ترين راويان پس از [أبو‌سعيد] خُدري، عطاء بن يسار هست که نام وي در دو گروه قبلي هم آمده است، سپس زيد بن أسلم (متوفاي ۷۵۳ ـ ۷۵۴ م)،۲

1.. بخاري، صحيح، ج ۱، ص ۳۶؛ همچنين نک: ا. ج. وِنسينک و ديگران. المعجم المفهرس لألفاظ الحديث النبوي. Concordance et indices de la tradition musulmane (لايدن، ۸۸ ـ ۱۹۳۶)، ذيل مادة «ثلاث»، ج ۱، ص ۲۹۷. [سال چاپ کتاب ونسينک در متن اصلي اشتباه آمده است. صحيح آن چنين است. ۱۹۳۹ ـ ۱۸۸۲ (ويراستار)].

2.. ابن‌حجر، الإصابة، شماره ۹۳۶۵.


حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
400

اول‏اند. پس از آن‏ها فُليج بن سليمان ـ از ساکنان مدينه و متوفاي حوالي سال ۷۶۰ م۱ ـ قرار دارد که فاصلة تاريخي دور از ذهن ميان او و هلال ايجاد مي‏کند.۲ ما اين گروه را به عنوان «اولين گروه مدني» در نظر مي‏گيريم.

اما دربار? متن، ما تنها گونة «ب» را به طور کامل در اختيار داريم، زيرا نقل‏هاي ابن‌حنبل تنها چند عبارت از گونة «ل» را دربر دارند، امّا شباهتي نزديک با گونة «ب» دارند که اين امر در سندشان هم مشهود است. بيشترين تفاوت جدي بين «ب» (که متن آن در چاپ کرِل Krehl چندين افتادگي دارد) و گروه نخست بدين عبارت است. در بند ۴ متن اين گونه است. «پس از صحبت‏هاي او، پيامبر صلي الله عليه و آله سکوت کرد. ما گفتيم او در حال دريافت وحي است و مردم ساکت ماندند تو گويي آن‏ها پرندگاني داشتند که بالاي سرشان نشسته بودند». اين عبارت عجيب و غريب را قسطلاني توضيح داده است. وي مي‏گويد آن‏ها شبيه مردمي رفتار مي‏کردند که مي‏خواستند پرنده‏ها را بگيرند امّا مي‏ترسيدند مبادا آن‏ها پرواز کنند. اين عبارت در هيچ يک از گونه‏هاي ديگر نقل روايت نيامده است. بند ۶ چنين است: «پيامبر صلي الله عليه و آله فرمود: "کجاست آنکه سؤال را پرسيد؟ آيا او (يا: آن) واقعاً خوب است؟" سه دفعه.» اين عبارت احتمالاً در پي اشاره به اين مطلب است که اين کلمات آخر سه بار تکرار شده است. بي‏شک در اين قسمت متن آشفتگي‏هايي هست. عبارت «آيا او (يا آن) واقعاً خوب است؟» در چهارمين گروه (: گروه مصري) هم وجود دارد، امّا پس از بند ۷ آمده که احتمال بيشتري دارد در محل مناسب خودش باشد. در گروه سوم، دقيقاً همان عبارت بند ۷ وجود دارد که سه دفعه تکرار شده است و از نظر معنايي هم هماهنگ‏تر است.
گونه‏هاي (ج، ه، ط) گرچه تا حدودي مختلف‏اند، امّا در برخي ويژگي‏هاي متني مشترکند؛ مثل آنچه در بند ۲ است و در آن پيامبر صلي الله عليه و آله از صيغة عالي بهره مي‏گيرد و مي‏فرمايد. «آنچه من بيشتر از هر چيز به خاطر آن براي شما نگرانم، برکت زمين و شکوه دنياست که خدا براي شما پديد آورده است». امّا ويژگي بيشتر را گونه‏هاي

1.. ابن‌سعد، ج ۵، ص ۳۰۷.

2.. [اين فاصله ۳۶ سال است. (هارالد موتسکي)].

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 6082
صفحه از 534
پرینت  ارسال به