آنها ندارد.»^۱ پاره‏اي از محقّقان غربي در صحت انتساب برخي از اين سخنان به صاحبانشان ترديد کرده‏اند، ولي ما فعلاً به آن‏چه گزارش شده توجه مي‏کنيم، بي‏آنکه آن‏ها را نقد و سنجش کنيم.
به اين سخنان سه عبارت ديگر را نيز مي‏توان افزود که گرچه از افرادي ناشناس و از دوره‏اي نامعلومند، امّا في‌نفسه واجد اهمّيّتند. به نظر مي‏رسد دو عبارت نخست تنها به ظاهر متفاوتند. اولي چنين است: «کسي که دين خود را بدون إسناد مي‏جويد، چونان کسي است که بي نردبان به پشت بام رود، او چگونه مي‏تواند به آسمان برسد؟»^۲ و دومي مي‏گويد: «إسناد چون نردباني است براي آن‏که بخواهد به پشت بام برود.»^۳ عبارت سوم با تأکيد بر اهمّيّت تعليم از مجاري قانوني مي‏گويد: «شيوخ انسان، پدران او در دين و واسطه‌اي ميان او و خداي جهانيان‏اند.»^۴
اکنون نظرات پاره‏اي از محقّقان غربي را مرور مي‏کنيم. ميور در مقدمة کتاب زندگي محمّد صلي الله عليه و آله ،^۵ بحثي نسبتاً مفصل دربار? حديث دارد و منتقدانه به بررسي مشکلات آن مي‏پردازد. وي با اين نظر شايع ميان مسلمانان که به إسناد تکيه کرده و آن را بهترين راه براي سنجش درستي و مقبوليت احاديث مي‏دانند، مخالفت مي‏کند. او مي‏پذيرد که بخشي از مجموعة احاديث به صحابه بازمي‏گردد، ولي اعتقاد دارد همين بخش هم دستخوش تحريف گرديده است. ميور با تأکيد بر اين باور خود که هر شخص را در سلسلة سند، منبعي مستقل مي‏شمارد، مي‏گويد: «ما نمي‏توانيم بگوييم، در چه زمان و در چه مراحلي يکي از آنان، تغييراتي احتمالي در حديث ايجاد کرده يا مطلبي نو بر آن افزوده است.»^۶ در ادامة مقالة حاضر به وقوع چنين تغييراتي در حديث اشاره خواهم کرد. ميور هشدار مي‏دهد که بخش اعظم متن هر حديث جعلي است، امّا در اين باب بحثي نمي‏کند که هر حديث چگونه صاحب سند شده است؟

آنان مورد قبول واقع شود.»^۱ زُهري (م۱۲۴ق) يکبار اسحاق بن أبي‌فروة را به خاطر نشر احاديثي بي‏سند توبيخ کرد و به او گفت: «خدا دشمنت دارد اي پسر ابوفروة، چقدر نزد خدا جسوري که به احاديث خود سندي متصل نمي‏سازي! تو حديث‏هايي بي‏دهنه و افسار نقل مي‏کني.»^۲ از يزيد بن زريع (م ۱۲۸ ق)، نقل است که: «هر ديني سواره نظامي دارد و سواره‏نظام اين دين، آن مرداني‏اند که در سندها ظاهر مي‏گردند.»^۳ اوزاعي (م ۱۵۷ ق) مي‏گويد: «دوري از علم، همانا دور شدن از إسناد است»^۴ و در همين راستا، سفيان ثوري (م ۱۶۱ ق) گفته است: «إسناد سلاح مؤمنان است.»^۵ نيز همو مي‏گويد: «إسناد زينت حديث است، پس سعادتمند کسي است که به آن توجه دارد.»^۶ عبدالله بن مبارک (م ۱۸۱ ق) مي‏گويد: «إسناد به دين تعلق دارد و اگر إسناد نبود، هر کسي هر آنچه مي‏خواست مي‏گفت.»^۷ او همچنين اظهار مي‏دارد که «بين ما و مردم تکيه‏گاهي هست»^۸ که منظورش، وجود إسناد است. وي دربار? سندي ضعيف گفته است: «ستون‏هايي از خشت، مورد نيازند.»^۹ و شافعي (م ۲۰۴ ق) هم گفته است: «کسي که به دنبال حديثي بدون سند مي‏رود چون کسي است که در شب، هيزم جمع مي‏کند، غافل از اين‏که شايد در آن افعي باشد.»^۱۰ با توجه به اين سخنان والا در اهمّيّت إسناد، عجيب نيست ابن‌قتيبة (م ۲۷۶ ق) که حياتش مصادف با زمان کمال‏يابي اسناد بود مي‏گويد. «هيچ‏کس إسنادي مثل