احمد بن حنبل حفظ و نقل احاديث تنها به کمک حافظه را مذهب بصريان دانسته است.^۱ او گزارش مي‏کند چگونه ابن‌عُلَيَّة (م ۱۹۲ ق)،^۲ محدّث و متکلم بصري، [۲۳۳] از حديثي نبوي به نفع کتابت حديث به خشم آمده است. حديث مورد اشارة وي، مکي و منقول از عمرو بن شعيب است.^۳ احمد بن حنبل، قتادة بن دِعامَة (م ۱۱۸ ق)^۴ عالم نابينايي را که خود بصري است، اين گونه توصيف کرده: «او از مردم بصره حافظه‏اي بهتر دارد» (أحفَظ مِن أهلِ البَصرَةِ).^۵ و باز همين احمد بن حنبل است که مي‏گويد وي احاديثي را که عبدالرزّاق از مَعمَر نقل کرده بر احاديث بصريان ترجيح مي‏دهد (چه بصريان با تکيه بر حافظة خود، مرتکب خطاهايي مي‏شوند).^۶
حُفّاظ کوفي احاديث نيز بسيار مشهورند.^۷ الأعمش کوفي (م ۱۴۷ ق) را محدّث [علي الإطلاق] کوفيان زمان خود دانسته‏اند که البته «هيچ کتابي نداشت» (کانَ مُحَدِّثَ الکوفَةِ في زَمانِهِ وَلَم يَکن لَهُ کتَابٌ). نقل است که او «بهترين قاري قرآن و حافظ حديث در کوفه بوده است» (کانَ أقرَئَهُم لِلقُرآنِ وأحفَظَهُم لِلحَديثِ).^۸
بنابراين يکي از دلايل ابراز مخالفت شديد، و به طور خاص عليه حديث مکتوب، در عراق را مي‏توان در مخالفتي جست که در شهرهاي ضداموي بصره، کوفه و مدينه نسبت به دمشق اموي وجود داشت. در بيرون از شام، مردمان بسادگي

اين قرار است: پيامبر - ابو‌سعيد الخدري - عطاء بن يسار - زيد بن أسلم (نمودارهاي الف ـ ۱ و الف ـ ۲) و پيامبر - أبوهريرة - عطاء بن يسار - زيد بن أسلم (نمودار الف ـ ۳). بدين ترتيب کساني که جوان‏ترين راوي مشترک خوانده شده‏اند، جوان‏ترين راوي مشترک در نسل دوم شده‏اند (در اصطلاح‏شناسي يُنبُل «حلقه‏هاي مشترک فرعي» خوانده شده) جوان‏ترين راوي مشترک واقعي عبارت است از زيد بن أسلَم (م ۱۳۶ ق)،^۱ فقيه مدني که مشهور است ـ و مورد مناقشه است ـ که رأي خود را در تفاسير قرآني بيان مي‏کند.^۲ دو حديث نبوي باقيمانده يعني شماره‏هاي الف ـ ۱ ـ ۲ ـ ۳ و الف ـ ۴ به تبع در مدينه و حدوداً اواسط قرن دوم هجري (هشتم ميلادي) منتشر شده‏اند. يکي از اين احاديث ـ که علاوه بر «انتشار» رواياتي نسبتاً متفاوت و به صورت گسترده‏اي در آنجا انتشار يافته است.^۳ اين احاديث را با جزئيّات بيشتر در شرح نمودارها به بحث خواهيم گذاشت.
دومين شکل مخالفت با فرمان حاکمان اموي به تدوين رسمي حديث، اين بود که بر نقل و روايت شفاهي (و از طريق حافظه)، به ويژه در مراکز علمي عراق تأکيد مي‏شد. در مباحث گذشته،^۴ نمونه‏هايي از منتقدان بصري حديث ياد کرديم که به اين ديدگاه پاي‏بند بودند و نيز از مُصَنِّفان بصري و کوفي سخن گفتيم که مجموعه‏هاي خود را بدون «نوشته / کتاب» قرائت مي‏کردند. اکنون با ارائه نمونه‏هايي بيشتر، نشان مي‏دهيم عالمان متقدم اسلامي خود موضوع از بر کردن حديث را به راويان شهرهاي عراق ارتباط مي‏دادند.