نقل حديث به شدت هراسان مي‏شد و روايت کردن چون باري گران بر دوشش سنگيني مي‏کرد.^۱ اين قبيل گزارش‏ها در تضاد آشکار با احاديث فراواني است که به نام اين صحابه در مجموعه‏هاي مسانيد فراهم آمده است.
در نقد حديث، شناخت عللِ ترس فراوان از انتشار عمومي برخي روايات بسيار مهم است. تنها دليل، بيم از تحريف متن حديث نبوده، بلکه در آغاز مسئله تمايلات فرقه‏اي نيز دخالت داشته است. في‌المثل، عمَر مايل نبود پاره‏اي احاديث که با اقدامات مهمش ناسازگار است، در ميان مردم بيان شود.^۲
بيم از انتشار عمومي سخنان پيامبر صلي الله عليه و آله که در گزارش‏هاي فوق هويداست، با احتياط فزايندة مستمعان ارتباط دارد. مثلاً در مراحل دعوا و قضاء، مردم خواهان دليلي چون سوگند ياد کردن يا گواهي شاهداني بر وثاقت حديث بودند. هنگامي که مغيرة بن شعبة حکم پيامبر صلي الله عليه و آله راجع به دية سقط جنين را براي عُمَر بازگو مي‏کند، وي اصرار مي‏ورزد که مغيرة بايد حتما شاهد ديگري بياورد که اين سخن را از پيامبر شنيده باشد (: آتِ مَن يشهَدُ مَعَک). و مغيرة البته توانست محمد بن مَسلمة را به عنوان شاهد دوم حاضر کند.^۳ اين امر براي ما روشن مي‏کند که چرا عباراتي مانند صيغه‏هاي سوگند يا ديگر قيود اطمينان ‏بخش در آغاز منقولات حديثي اوّليّه آمده است.^۴ ابو‌موسي اشعري نيز به منظور تأييد صحت يکي از روايات، دست شک‏کننده را مي‏فشارد.^۵

کمتر از اين»^۱ مقيد مي‏ساخت. شَعبي در روايتي مي‏گويد. يک سال با عبد‌اللّه‏ بن عمر همنشين بودم، بي آن که حتي يک حديث به نام پيامبر صلي الله عليه و آله از او بشنوم.^۲ درباره خود عُمَر هم نقل شده است که چون ماجرايي بر وي عرضه شد، گفت. اگر بيم نداشتم که سخني بر حديث بيفزايم يا از آن بکاهم، حديثي نقل مي‏کردم.^۳ صُهَيب بن سِنان نقل سخنان پيامبر صلي الله عليه و آله را قاطعانه رد مي‏کند. چون به او مي‏گويند «بيا تا رويدادهاي مغازي را برايت بازگو کنيم»، محتاطانه پاسخي چنين مي‏دهد: «آنگاه من بايد بگويم: پيامبر چنين فرمود؛ نه هرگز چنين امري روي نخواهد داد».^۴
همين بيم و هراس فراوان در نقل حديث از زبير بن عوام، يکي از نزديک‏ترين صحابه پيامبر صلي الله عليه و آله ، نيز نقل شده است.^۵ ترس از تغيير در الفاظ واقعي حديث^۶ ـ که در برخي گزارش‏هاي فوق هويداست ـ سعد بن أبي‌وقاص را نيز فرا گرفته بود که مي‏گفت: «من نگرانم اگر يک سخن را برايت نقل کنم، تو صد بر آن بيفزايي».^۷
حتي عثمان بن عفّان هم که به خبرگي در نقل حديث مشهور است، دچار اين بيم و نگراني است.^۸ علي‏رغم افزايش بي‏پروايي در نقل، و با آنکه تدوين حديث بعدها عملي مؤمنانه و از سر پرهيزکاري محسوب مي‏شد، اين «هيبت حديث» نسل‏هاي بعد را نيز فرا گرفت.^۹ فضيل بن عياض سمرقندي (م ۱۸۷ ق در مکّه) از