137
حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر

جالب‏تر از آن تفسيري است که اين آيه را اشاره‏اي الهي مي‏داند به اينکه حضرت محمّد صلي الله عليه و آله و صحابه‏اش پيش از وجوب روزه رمضان، مناسک روزه را به جا مي‏آوردند. ظاهراً ميل سيري‌ناپذير مسلمانان براي آگاهي از جزئيّات زندگي و آداب ديني پيامبر عظيم الشأن‏شان، برخي مفسران را بر آن داشته که «کَ» را از ما جدا کرده و در نتيجه حرف ربط را به موصول تبديل کنند: «بدين وسيله روزه‏اي بر شما واجب شد، درست همانند آنچه (کالذي) بر آنان که پيش از شما بودند، واجب شده بود».۱
ذهن کنجکاو مفسر که همواره در پي غور در زير و بم همة کنايات موجود در اين کتاب گرانقدر بوده، در کاويدن مصداق «الَّذِينَ مِنْ قَبْل» و نيز ريزترين جزئيّات شيوه روزه‏داري آنان از هيچ تلاشي فروگذار نکرده است.
آيات قرآن مجيد از ديد دانشمندان، صرفاً مجموعه‏اي از احکام و قوانين به منظور جهت‏دهي اعمال يکايک مؤمنان تا روز قيامت نيست؛ بلکه از آنجا که قرآن در وهله‏هاي مختلف رسالت تاريخي حضرت محمّد صلي الله عليه و آله بر او وحي شده است، مسلمانان آن را دربردارنده اشارات ارزشمندي درباب سيره عملي پيامبر و صحابه‏اش در روزگاري مي‏دانند که با مساعي يکديگر مناسک ديني را بنيان مي‌نهادند.
بنابر‌اين شايد آية ۱۸۳ سوره بقره هنوز بتواند خلأ علمي ما در زمينة زندگي دنيوي پيامبر صلي الله عليه و آله را پر کند. اطّلاعاتي که از اين کاوش مشتاقانه به دست مي‏آيد، نه هيچ کاربرد عملي دارد و نه اعتبار فقهي، زيرا بنابر تعاليم هيچ يک از مذاهب [فقهي]، روزه عاشورا بر مسلمانان واجب نيست. اجماع بر آن است که روزه عاشورا کاملاً اختياري است، يعني صرفاً عملي مستحبي است که وجوب آن به فرض که روزه عاشورا واقعاً زماني در اسلام واجب بوده ـ اکنون با روزه واجب ماه رمضان جايگزين شده است. بنا‌بر‌اين، توجه به عاشورا مربوط به گذشته‏هاست و خاستگاهي

1.. محمد بن احمد الانصاري القرطبي، الجامع لأحکام القرآن، ۲۰ جلد، [در ۱۰ مجلد]، قاهره، ۱۳۶۹ ق / ۱۹۵۰ م، ج ۱، ص ۲۷۴ به بعد.


حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
136

تفاسير ديگر که عبارت «الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ» را بر مسيحيان يا اعراب بت‏پرست تطبيق کرده‏اند، به وضوح نشان مي‏دهند که در آنها از اشاره به يهود اعراض شده است. اينکه اين تفاسير درواقع ضد تفسير ـ و در نتيجه متأخّر از اشاره به يهود ـ بوده‏اند، احتمالاً از شيوه بيان آنها آشکار مي‏شود. مسيحيان براي جبران انتقال غيرمجاز روزه از فصل گرم (ر م ض) به فصل خنک، به روزه‏هاي روزه خود «افزوده‏اند»؛ در حالي که عکرمة در توجيه اين فرضيه، ادّعايي کاملاً غير عادي مطرح مي‏کند. اينکه قريش (از ميان همة مردم!) عاشورا را در دوران ضلالت جاهلي (آن هم زماني که انتظار مي‏رفت غرق در کفر و ناداني باشند) روزه مي‏گرفتند، با اين داعيه که آنها مرتکب جنايت فجيعي شده بودند و به توصية يک مشاور ديني ناشناس، به کفّاره گناه خويش، عاشورا را روزه مي‏گرفتند تا آن را جبران کرده باشند.۱ در هر دو سياق، اصطلاح «کفّاره» (کيپور) به کار رفته، که شايد بخشي از پس زمينة آنها را آشکار مي‏سازد. همچنين اين احتمال مطرح شده است که شايد قريش در انتخاب روزه عاشورا از «کساني که پيش از آنها بوده‏اند» تقليد کرده بودند!۲
افزون بر اين، از منابع موجود چنين برمي‏آيد که مفسران درباره نقش «کَمَا» در آية «يَآأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ کتِبَ عَلَيْکمُ الصِّيَامُ کمَا کتِبَ عَلَي الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ» اختلاف‏نظر داشته‏اند.
برخي اين کمَا را تنها به صورت يک حرف ربط مي‏خوانند: « (بدين وسيله) روزه بر شما واجب شد، عيناً همان گونه که روزه‏داري بر افراد پيش از شما واجب شده بود».۳ يعني اين آيه صرفاً بر نفس وجوب روزه، همچون وجوب آن بر افرادي که پيش از ظهور اسلام بوده‏اند، دلالت دارد. چنين تفسيري گنگ و نسبتاً ملال‏آور است و با بحث کنوني درباب آيات قرآن قرابتي اندک دارد.

1.. فتح الباري، همان جا.

2.. همان.

3.. محمد بن يوسف بن علي بن الحيان، البحر المحيط، ۸ جلد، رياض، ۱۹۶۹ م، ج ۲، ص ۴۸.

  • نام منبع :
    حديث اسلامي؛ خاستگاه‌ها و سير تطوّر
    سایر پدیدآورندگان :
    مرتضي كريمي نيا
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    انتشارات دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1390
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 5764
صفحه از 534
پرینت  ارسال به